Chứng khoán phái sinh là gì? Cơ chế, đòn bẩy và rủi ro

Các loại phái sinh chính

Phái sinh không phải là tài sản tự thân mà là thỏa thuận về một tài sản khác. Bốn loại cơ bản được dùng trên thế giới là hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, quyền chọn và hợp đồng hoán đổi.

• Hợp đồng kỳ hạn (forward): thỏa thuận riêng giữa hai bên mua bán tài sản ở giá định trước vào ngày tương lai, không qua sàn, ví dụ doanh nghiệp mua kỳ hạn USD với ngân hàng.
• Hợp đồng tương lai (futures): giống kỳ hạn nhưng được chuẩn hóa, giao dịch trên sở giao dịch, có ký quỹ và thanh toán lãi lỗ hằng ngày qua tổ chức bù trừ.
• Quyền chọn (option): người mua trả phí để có quyền, không phải nghĩa vụ, mua hoặc bán tài sản ở giá thực hiện trong một thời hạn.
• Hoán đổi (swap): hai bên trao đổi dòng tiền, ví dụ đổi lãi suất thả nổi lấy lãi suất cố định.

Phái sinh dùng để làm gì

Mục đích ban đầu của phái sinh là phòng vệ rủi ro (hedging). Một quỹ đang nắm danh mục cổ phiếu lớn lo thị trường giảm có thể bán hợp đồng tương lai chỉ số để bù lại khoản lỗ trên danh mục thay vì phải bán cổ phiếu. Doanh nghiệp nhập khẩu dùng hợp đồng kỳ hạn tỷ giá để khóa chi phí ngoại tệ.

Phái sinh cũng được dùng để đầu cơ nhờ đòn bẩy cao, và để kinh doanh chênh lệch giá khi giá phái sinh lệch khỏi giá tài sản cơ sở. Cùng một công cụ có thể giảm rủi ro hoặc làm rủi ro tăng gấp nhiều lần, tùy vào vị thế đi kèm.

Cơ chế của hợp đồng tương lai

Khi mở vị thế mua (long) hoặc bán (short) hợp đồng tương lai, nhà đầu tư không trả toàn bộ giá trị hợp đồng mà chỉ nộp ký quỹ ban đầu, một tỷ lệ phần trăm của giá trị đó. Mỗi cuối ngày, lãi lỗ được tính theo giá thanh toán cuối ngày và cộng trừ trực tiếp vào tài khoản ký quỹ (mark to market). Nếu tài khoản thua lỗ xuống dưới mức yêu cầu, nhà đầu tư phải nộp thêm tiền, nếu không vị thế có thể bị đóng.

Vì chỉ cần ký quỹ một phần, đòn bẩy của hợp đồng tương lai rất cao: tỷ lệ ký quỹ 20% tương đương đòn bẩy 5 lần, chỉ số biến động 1% thì tài khoản ký quỹ biến động khoảng 5%. Khác với cổ phiếu cơ sở, nhà đầu tư có thể mở vị thế bán để kiếm lời khi thị trường giảm và đóng, mở vị thế ngay trong cùng phiên.

Phái sinh khác cổ phiếu cơ sở và chứng quyền

Mua cổ phiếu là sở hữu tài sản, có thể giữ không thời hạn và rủi ro tối đa là số tiền bỏ ra. Hợp đồng tương lai có ngày đáo hạn, lãi lỗ thanh toán hằng ngày, và khoản lỗ có thể vượt số tiền ký quỹ ban đầu nếu thị trường biến động mạnh. Chứng quyền có bảo đảm có tính chất gần giống quyền chọn mua, nhưng theo Luật Chứng khoán 2019 là một loại chứng khoán riêng; người mua chứng quyền chỉ mất tối đa số tiền mua chứng quyền.

Thị trường phái sinh ở Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam bắt đầu giao dịch ngày 10.08.2017 tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) với sản phẩm hợp đồng tương lai chỉ số VN30, sau đó bổ sung hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ. Với hợp đồng tương lai chỉ số VN30, mỗi điểm chỉ số tương ứng 100.000 đồng (hệ số nhân), lãi lỗ được thanh toán bằng tiền, và ngày giao dịch cuối cùng là ngày thứ Năm thứ ba của tháng đáo hạn (lùi về ngày giao dịch liền trước nếu trùng ngày nghỉ).

Tỷ lệ ký quỹ ban đầu do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) công bố và đã được điều chỉnh nhiều lần; công ty chứng khoán có thể yêu cầu cao hơn. Muốn giao dịch, nhà đầu tư mở tài khoản giao dịch phái sinh tại công ty chứng khoán được cấp phép kinh doanh phái sinh. Hãy kiểm tra quy định ký quỹ, phí và thuế đang áp dụng trước khi giao dịch.

Example: Lãi lỗ của một hợp đồng tương lai VN30 qua hai phiên

Common Mistakes

• Coi ký quỹ là số tiền tối đa có thể mất. Khi thị trường biến động mạnh, khoản lỗ có thể vượt ký quỹ ban đầu và nhà đầu tư phải nộp thêm.
• Quên ngày đáo hạn: vị thế còn mở đến ngày giao dịch cuối cùng sẽ được tất toán bằng tiền theo giá thanh toán cuối cùng.
• Mở quá nhiều hợp đồng so với vốn, dùng hết tiền làm ký quỹ, không còn dư để chịu biến động trong ngày.
• Nhầm hợp đồng tương lai VN30 với VN-Index; tài sản cơ sở là chỉ số VN30 gồm 30 cổ phiếu.
• Dùng phái sinh để gỡ lỗ cổ phiếu cơ sở, tăng rủi ro đúng lúc tâm lý đang bất ổn.

Quick Check

FAQ