Financial leverage
Đòn bẩy tài chính
Đòn bẩy tài chính là gì? Công thức, ví dụ và rủi ro
Đòn bẩy tài chính (Financial Leverage) là việc doanh nghiệp dùng nợ vay, tức nguồn vốn có chi phí cố định, để tài trợ tài sản nhằm khuếch đại lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu. Đòn bẩy làm ROE tăng mạnh khi kinh doanh tốt, nhưng cũng làm ROE giảm mạnh hơn, thậm chí thua lỗ, khi kinh doanh đi xuống.
Đòn bẩy tài chính hoạt động thế nào
Ý tưởng rất đơn giản: nếu tài sản sinh lời 15% mỗi năm trong khi vay chỉ tốn 10%, phần chênh lệch 5% trên số tiền vay thuộc về cổ đông. Vay càng nhiều, phần chênh lệch đó càng lớn so với số vốn cổ đông bỏ ra, nên ROE tăng. Ngoài ra, lãi vay được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, tạo ra lá chắn thuế giúp đòn bẩy thêm hấp dẫn.
Điều ngược lại cũng đúng. Lãi vay là chi phí cố định, phải trả dù doanh nghiệp lãi hay lỗ. Khi tỷ suất sinh lời trên tài sản giảm xuống dưới lãi suất vay, đòn bẩy quay sang ăn mòn lợi nhuận của cổ đông. Đó là lý do đòn bẩy được gọi là con dao hai lưỡi.
Các cách đo lường đòn bẩy tài chính
Có hai nhóm chỉ tiêu. Nhóm thứ nhất đo mức độ sử dụng nợ trên bảng cân đối kế toán. Nhóm thứ hai đo độ nhạy của lợi nhuận cổ đông với biến động của lợi nhuận hoạt động.
- Hệ số nợ vay trên vốn chủ sở hữu (D/E) = Nợ vay chịu lãi / Vốn chủ sở hữu.
- Hệ số nợ trên tổng tài sản = Nợ phải trả / Tổng tài sản.
- Hệ số nhân vốn chủ sở hữu = Tổng tài sản / Vốn chủ sở hữu, là nhân tố đòn bẩy trong phân tích DuPont.
- Nợ ròng trên EBITDA: đo số năm cần để trả hết nợ ròng bằng lợi nhuận hoạt động.
- Độ bẩy tài chính DFL = EBIT / (EBIT - Lãi vay): EBIT thay đổi 1% thì lợi nhuận cổ đông thay đổi DFL%.
Đòn bẩy tài chính và đòn bẩy hoạt động
Đòn bẩy hoạt động (DOL) đến từ chi phí cố định trong sản xuất kinh doanh như khấu hao, tiền thuê, lương cố định; nó khuếch đại tác động của doanh thu lên EBIT. Đòn bẩy tài chính đến từ chi phí lãi vay; nó khuếch đại tác động của EBIT lên lợi nhuận cổ đông.
Hai loại đòn bẩy nhân với nhau thành đòn bẩy tổng hợp (DTL = DOL × DFL). Doanh nghiệp có chi phí cố định cao, như sản xuất thép, hàng không, bất động sản cho thuê, mà còn vay nhiều thì lợi nhuận rất nhạy với chu kỳ. Nguyên tắc quản trị là không để cả hai đòn bẩy cùng ở mức cao.
Khi nào dùng đòn bẩy là hợp lý
Đòn bẩy phù hợp với doanh nghiệp có dòng tiền ổn định, dự báo được, tài sản có thể thế chấp và tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư cao hơn chi phí nợ một cách bền vững. Doanh nghiệp có doanh thu biến động mạnh, biên lợi nhuận mỏng hoặc đang trong giai đoạn khởi nghiệp nên dùng ít nợ.
Ở Việt Nam, nhiều doanh nghiệp vay ngắn hạn ngân hàng để tài trợ cả tài sản dài hạn, tạo thêm rủi ro đảo nợ khi lãi suất tăng hoặc tín dụng bị thắt chặt. Khi đánh giá đòn bẩy, ngoài quy mô nợ cần xem thêm kỳ hạn nợ, lãi suất cố định hay thả nổi và khả năng trả lãi (hệ số ICR = EBIT / Lãi vay).
Formula
DFL = EBIT / (EBIT - Lãi vay) và D/E = Nợ vay / Vốn chủ sở hữu
- EBIT
- Lợi nhuận trước lãi vay và thuế: lợi nhuận trước thuế cộng chi phí lãi vay trên báo cáo kết quả kinh doanh.
- Lãi vay
- Chi phí lãi vay trong kỳ, nằm trong chi phí tài chính, chi tiết ở thuyết minh báo cáo tài chính.
- Nợ vay
- Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn và dài hạn, cùng trái phiếu đã phát hành, trên bảng cân đối kế toán.
- Vốn chủ sở hữu
- Tổng vốn chủ sở hữu trên bảng cân đối kế toán.
DFL = 1 khi doanh nghiệp không vay. DFL càng lớn, lợi nhuận cổ đông càng nhạy với biến động của EBIT.
Example: Hai công ty giống hệt nhau, chỉ khác cách tài trợ
Công ty A và Công ty B (số liệu giả định) cùng có tổng tài sản 100 tỷ đồng và EBIT 15 tỷ đồng trong năm bình thường. A dùng 100% vốn chủ sở hữu. B dùng 50 tỷ vốn chủ sở hữu và vay 50 tỷ với lãi suất 10%/năm. Thuế suất 20%.
- Năm bình thường, Công ty A: lợi nhuận sau thuế = 15 × 0,8 = 12 tỷ; ROE = 12 / 100 = 12%.
- Năm bình thường, Công ty B: lãi vay = 50 × 10% = 5 tỷ; lợi nhuận trước thuế = 15 - 5 = 10 tỷ; lợi nhuận sau thuế = 8 tỷ; ROE = 8 / 50 = 16%.
- DFL của B = 15 / (15 - 5) = 1,5 lần.
- Năm khó khăn, EBIT giảm 60% còn 6 tỷ: A có lợi nhuận 6 × 0,8 = 4,8 tỷ, ROE = 4,8%.
- B có lợi nhuận trước thuế = 6 - 5 = 1 tỷ, lợi nhuận sau thuế 0,8 tỷ, ROE = 0,8 / 50 = 1,6%.
- Lợi nhuận của B giảm từ 8 xuống 0,8 tỷ, tức giảm 90%, đúng bằng DFL 1,5 × 60%.
Đòn bẩy giúp B có ROE 16% so với 12% của A trong năm thuận lợi, vì tài sản sinh lời 15% cao hơn lãi vay 10%. Nhưng khi EBIT giảm còn 6% trên tài sản, thấp hơn lãi suất vay, ROE của B tụt xuống 1,6% so với 4,8% của A. Nếu EBIT giảm thêm xuống dưới 5 tỷ, B sẽ lỗ trong khi A vẫn có lãi.
Common Mistakes
- Chỉ nhìn ROE cao mà không phân tích DuPont để thấy ROE đó đến từ đòn bẩy hay từ hiệu quả kinh doanh.
- Tính hệ số nợ bằng tổng nợ phải trả và coi như nợ vay, trong khi phải trả người bán hay người mua trả tiền trước không chịu lãi.
- Bỏ qua kỳ hạn nợ: vay ngắn hạn để đầu tư dài hạn có thể gây mất thanh khoản dù tổng mức nợ không quá cao.
- Cho rằng vay càng nhiều càng tốt vì có lá chắn thuế, quên chi phí kiệt quệ tài chính khi nợ quá cao.
Quick Check
Q1. EBIT 40 tỷ, lãi vay 10 tỷ. Nếu EBIT tăng 20%, lợi nhuận cổ đông tăng khoảng bao nhiêu?
Q2. Khi nào vay thêm nợ làm ROE giảm?
Q3. Công ty có tổng tài sản 300 tỷ, vốn chủ sở hữu 100 tỷ, nợ vay 150 tỷ. Hệ số D/E (nợ vay trên vốn chủ sở hữu) là?
FAQ
Hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu bao nhiêu là an toàn?
Không có ngưỡng chung cho mọi ngành. Ngân hàng, công ty tài chính có đòn bẩy rất cao do đặc thù; doanh nghiệp sản xuất và thương mại thường thận trọng hơn. Nên so với doanh nghiệp cùng ngành và xem thêm khả năng trả lãi, dòng tiền.
Đòn bẩy tài chính có làm tăng giá trị doanh nghiệp không?
Theo lý thuyết M&M có thuế, nợ tạo lá chắn thuế nên có thể làm tăng giá trị. Nhưng khi nợ quá cao, chi phí kiệt quệ tài chính vượt lợi ích thuế. Vì vậy có một vùng cấu trúc vốn hợp lý chứ không phải càng nhiều nợ càng tốt.
Đòn bẩy tài chính trong chứng khoán có giống trong doanh nghiệp không?
Cùng nguyên lý: dùng tiền vay để khuếch đại lợi nhuận và rủi ro. Với nhà đầu tư cá nhân, vay ký quỹ (margin) là một dạng đòn bẩy, có thêm rủi ro bị bán giải chấp khi giá giảm.
Làm sao giảm đòn bẩy tài chính?
Dùng dòng tiền tự do để trả nợ, tăng vốn chủ sở hữu bằng phát hành cổ phiếu hoặc giữ lại lợi nhuận, bán tài sản không cốt lõi, hoặc chuyển đổi nợ thành vốn khi có thỏa thuận với chủ nợ.