VaR là gì? Cách tính Value at Risk, ví dụ và cách đọc

Vì sao VaR quan trọng

Một danh mục có hàng chục cổ phiếu, trái phiếu và ngoại tệ thì rất khó trả lời câu hỏi đơn giản của ban điều hành: hôm nay chúng ta có thể mất bao nhiêu tiền? VaR gom toàn bộ rủi ro thị trường (market risk) của danh mục thành một con số bằng tiền, nên người không chuyên cũng đọc được và so sánh được giữa các bàn giao dịch.

Vì là một con số bằng tiền, VaR được dùng để đặt hạn mức rủi ro cho từng nhà giao dịch, phân bổ vốn giữa các mảng kinh doanh và báo cáo cho hội đồng quản trị. Trong khung Basel, VaR từng là nền tảng để ngân hàng tính vốn tối thiểu cho rủi ro thị trường, trước khi Basel cải cách theo hướng chuyển sang Expected Shortfall.

Ba thành phần của một con số VaR

Một con số VaR chỉ có nghĩa khi đi kèm đủ ba thông tin: số tiền, mức tin cậy và kỳ nắm giữ. Câu "VaR là 5 tỷ đồng" mà thiếu hai thông tin còn lại thì không thể so sánh với bất kỳ con số nào khác.

Mức tin cậy càng cao thì VaR càng lớn, vì ta đòi hỏi bao phủ cả những ngày tồi tệ hơn. Kỳ nắm giữ càng dài thì VaR càng lớn, vì giá có nhiều thời gian hơn để biến động. Quy tắc căn bậc hai thời gian cho phép đổi VaR 1 ngày sang VaR 10 ngày bằng cách nhân với căn bậc hai của 10, với giả định lợi suất các ngày độc lập và cùng phân phối.

• Số tiền: mức lỗ ngưỡng, tính bằng đồng hoặc phần trăm giá trị danh mục.
• Mức tin cậy (confidence level): thường là 95% hoặc 99%.
• Kỳ nắm giữ (holding period): thường là 1 ngày cho bàn giao dịch, 10 ngày cho mục đích tính vốn theo Basel.

Ba phương pháp tính VaR

Phương pháp tham số (parametric, còn gọi là phương sai hiệp phương sai) giả định lợi suất có phân phối chuẩn, rồi tính VaR từ độ lệch chuẩn và hệ số z của mức tin cậy. Cách này nhanh, dễ làm trên Excel, nhưng đánh giá thấp rủi ro khi lợi suất thực tế có đuôi dày.

Phương pháp lịch sử (historical simulation) lấy chuỗi lợi suất thực tế trong quá khứ, ví dụ 250 hoặc 500 ngày, áp vào danh mục hiện tại, sắp xếp các mức lãi lỗ từ tệ nhất đến tốt nhất rồi đọc phân vị tương ứng. Cách này không cần giả định phân phối nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào việc quá khứ có chứa giai đoạn căng thẳng hay không.

Phương pháp Monte Carlo mô phỏng hàng nghìn kịch bản giá theo một mô hình được chọn, phù hợp với danh mục có quyền chọn và sản phẩm phi tuyến. Đổi lại, nó tốn tính toán và chất lượng phụ thuộc vào mô hình đầu vào.

VaR khác Expected Shortfall thế nào

VaR chỉ cho biết ngưỡng lỗ, không cho biết khi vượt ngưỡng thì lỗ bao nhiêu. Hai danh mục có cùng VaR 95% bằng 1 tỷ đồng có thể rất khác nhau: một danh mục khi vượt ngưỡng chỉ lỗ khoảng 1,2 tỷ, danh mục kia có thể lỗ 5 tỷ.

Expected Shortfall (ES, còn gọi là CVaR) lấp chỗ trống này bằng cách tính mức lỗ trung bình trong những trường hợp đã vượt VaR. Vì vậy ES nhạy hơn với rủi ro đuôi, và Basel đã chuyển sang dùng ES ở mức 97,5% cho rủi ro thị trường trong bộ quy định FRTB.

VaR trong bối cảnh Việt Nam

Ở Việt Nam, VaR được dùng chủ yếu tại bộ phận quản trị rủi ro của ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán có hoạt động tự doanh và công ty quản lý quỹ để theo dõi danh mục trái phiếu, cổ phiếu và trạng thái ngoại tệ. Quy định cụ thể về phương pháp đo lường rủi ro thị trường của ngân hàng do NHNN ban hành và thay đổi theo lộ trình áp dụng Basel, nên người làm nghề cần đọc văn bản hiện hành của NHNN thay vì dựa vào tài liệu cũ.

Với nhà đầu tư cá nhân, VaR hữu ích như một cách tự hỏi: trong một tháng xấu, danh mục của mình có thể giảm bao nhiêu tiền, và mình có chịu được mức đó không. Thị trường cổ phiếu Việt Nam có biên độ giá theo ngày và từng có giai đoạn giảm sàn nhiều phiên liên tiếp, nên VaR tính từ giai đoạn yên ả thường thấp hơn nhiều so với rủi ro thật.

Formula

Example: Tính VaR tham số cho một danh mục cổ phiếu giả định

Common Mistakes

• Hiểu VaR là mức lỗ tối đa có thể xảy ra. VaR chỉ là ngưỡng ở một mức tin cậy; trong 5% hoặc 1% số ngày còn lại, mức lỗ có thể lớn hơn rất nhiều.
• Báo cáo VaR mà không ghi mức tin cậy và kỳ nắm giữ, khiến người đọc so sánh hai con số không cùng chuẩn.
• Dùng phương pháp tham số với giả định phân phối chuẩn cho danh mục có quyền chọn hoặc cổ phiếu có đuôi dày, làm VaR thấp hơn rủi ro thật.
• Cộng thẳng VaR của từng tài sản để ra VaR danh mục, bỏ qua tương quan. Tổng VaR riêng lẻ thường lớn hơn VaR danh mục vì có hiệu ứng đa dạng hóa.
• Chỉ ước tính độ lệch chuẩn từ giai đoạn thị trường yên ả rồi tin rằng rủi ro thấp, trong khi không chạy kiểm định ngược (backtesting) và stress test.

Quick Check

FAQ

Related Concepts

• Standard deviationĐộ lệch chuẩn