Fiscal Policy
Chính sách tài khóa
Fiscal policy (chính sách tài khóa) là việc chính phủ dùng thuế và chi tiêu ngân sách để tác động đến tổng cầu, tăng trưởng, việc làm và phân phối thu nhập. Chính sách tài khóa mở rộng là tăng chi hoặc giảm thuế để kích thích kinh tế, còn thắt chặt là giảm chi hoặc tăng thuế để hạ nhiệt và giảm thâm hụt. Khác với chính sách tiền tệ, nó do chính phủ và quốc hội quyết định qua dự toán ngân sách.
Explanation
Fiscal policy tác động trực tiếp đến doanh thu và lợi nhuận doanh nghiệp: đầu tư công làm tăng cầu cho xây dựng, vật liệu và logistics; giảm thuế VAT hay thuế thu nhập làm tăng sức mua; ưu đãi thuế thay đổi quyết định đặt nhà máy. Ở Việt Nam, đầu tư công vào hạ tầng giao thông và các gói hỗ trợ như giảm thuế VAT 2 điểm phần trăm cho một số nhóm hàng trong những năm gần đây là ví dụ quen thuộc.
Hiệu quả của chính sách được đo bằng fiscal multiplier (số nhân tài khóa): mỗi đồng chi tiêu chính phủ tạo ra bao nhiêu đồng GDP. Số nhân lớn hơn 1 vì tiền chi ra trở thành thu nhập của người khác và được chi tiêu tiếp. Tuy nhiên tiết kiệm, thuế và nhập khẩu làm rò rỉ một phần, nên số nhân thực tế nhỏ hơn mô hình đơn giản. Giảm thuế thường có số nhân thấp hơn tăng chi trực tiếp, vì một phần tiền được hộ gia đình tiết kiệm.
Cần phân biệt budget deficit (thâm hụt ngân sách) là chênh lệch chi lớn hơn thu trong một năm, và public debt (nợ công) là tổng nợ tích lũy qua nhiều năm. Thâm hụt lớn kéo dài làm nợ công tăng, có thể đẩy lãi suất lên và lấn át đầu tư tư nhân (crowding-out effect). Ngoài ra còn có automatic stabilizers (bộ ổn định tự động): khi suy thoái, thu thuế tự giảm và chi trợ cấp thất nghiệp tự tăng mà không cần quyết định mới.
Fiscal policy có độ trễ khác monetary policy: chậm ở khâu ra quyết định và giải ngân (phải qua dự toán, phê duyệt, đấu thầu), nhưng tác động khá trực tiếp khi tiền đã chi ra.
Key Points
- Công cụ: thuế, chi thường xuyên, đầu tư công, trợ cấp.
- Số nhân đơn giản = 1 / (1 - MPC); rò rỉ qua thuế và nhập khẩu làm số nhân nhỏ lại.
- Thâm hụt ngân sách là dòng của một năm, nợ công là số dư tích lũy.
- Thâm hụt lớn có thể đẩy lãi suất lên và lấn át đầu tư tư nhân.
- Độ trễ chủ yếu nằm ở khâu ra quyết định và giải ngân.
Formula
Spending multiplier = 1 / (1 - MPC × (1 - t) + m)
- MPC
- Marginal propensity to consume (khuynh hướng tiêu dùng cận biên): phần thu nhập tăng thêm được chi tiêu.
- t
- Thuế suất bình quân trên thu nhập tăng thêm.
- m
- Marginal propensity to import (khuynh hướng nhập khẩu cận biên).
Khi bỏ qua thuế và nhập khẩu, công thức rút gọn thành 1 / (1 - MPC). Tax multiplier đơn giản = -MPC / (1 - MPC). Đây là mô hình giáo khoa, số nhân thực tế được ước lượng bằng dữ liệu.
Examples
Worked Example
Gói đầu tư hạ tầng 10.000 tỷ đồng tạo ra bao nhiêu GDP?
Một nền kinh tế giả định tăng đầu tư công 10.000 tỷ đồng. Giả định MPC = 0,6 cho mô hình đơn giản; mô hình có rò rỉ dùng MPC = 0,8, t = 0,2, m = 0,3 (số liệu giả định).
- Số nhân đơn giản = 1 / (1 - 0,6) = 2,5, GDP tăng 10.000 × 2,5 = 25.000 tỷ đồng.
- Số nhân có thuế và nhập khẩu = 1 / (1 - 0,8 × 0,8 + 0,3) = 1 / 0,66 ≈ 1,52.
- GDP tăng theo mô hình có rò rỉ: 10.000 / 0,66 ≈ 15.152 tỷ đồng.
- Chênh lệch giữa hai mô hình: 25.000 - 15.152 = 9.848 tỷ đồng.
Khi tính đến thuế và nhập khẩu, tác động lên GDP chỉ khoảng 15.152 tỷ đồng thay vì 25.000 tỷ đồng. Nền kinh tế càng mở và nhập khẩu càng nhiều, số nhân càng nhỏ, vì một phần tiền chi ra chảy ra nước ngoài.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp vật liệu xây dựng đọc kế hoạch đầu tư công
Anh Phong, giám đốc kế hoạch của một công ty xi măng giả định ở miền Trung, theo dõi kế hoạch đầu tư công trung hạn và tiến độ giải ngân các dự án cao tốc trong vùng.
Anh không dựa vào số vốn được giao mà dựa vào tốc độ giải ngân thực tế từng quý để dự báo sản lượng tiêu thụ. Khi giải ngân chậm, công ty giữ tồn kho thấp và không vội mở rộng công suất, tránh bị kẹt vốn nếu dự án lùi tiến độ.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I về balanced budget multiplier
Chính phủ tăng chi 100 và tăng thuế 100 cùng lúc, MPC = 0,75, bỏ qua nhập khẩu. Hỏi GDP thay đổi bao nhiêu.
- Spending multiplier = 1 / (1 - 0,75) = 4, tác động +400.
- Tax multiplier = -0,75 / 0,25 = -3, tác động -300.
- Tổng tác động = 400 - 300 = +100.
GDP tăng 100, tức balanced budget multiplier bằng 1. Bẫy: nhiều người nghĩ ngân sách cân bằng thì tác động bằng 0.
Common Mistakes
Common Mistake
Coi giảm thuế và tăng chi có cùng tác động
Một báo cáo cho rằng giảm thuế 10.000 tỷ đồng sẽ tăng GDP 25.000 tỷ đồng, giống như tăng chi tiêu công 10.000 tỷ đồng, với MPC = 0,6.
Giảm thuế chỉ làm thu nhập khả dụng tăng 10.000 tỷ đồng, hộ gia đình chi 60% và tiết kiệm phần còn lại ngay vòng đầu. Tax multiplier = 0,6 / 0,4 = 1,5, nên GDP tăng khoảng 15.000 tỷ đồng, thấp hơn 10.000 tỷ đồng so với tăng chi trực tiếp.
- Nhầm thâm hụt ngân sách (một năm) với nợ công (số dư tích lũy).
- Dùng số nhân giáo khoa 1 / (1 - MPC) cho nền kinh tế mở mà quên rò rỉ qua nhập khẩu.
- Coi mọi khoản giảm thuế có tác động bằng khoản tăng chi cùng quy mô.
- Dự báo theo số vốn đầu tư công được giao thay vì theo tốc độ giải ngân thực tế.
Exam Tip
CFA Level I (Economics) hỏi fiscal multiplier, balanced budget multiplier, automatic stabilizers, crowding-out và độ trễ của chính sách tài khóa so với chính sách tiền tệ.