Horizontal and Vertical Analysis
Phân tích ngang và phân tích dọc
Horizontal analysis (phân tích ngang) so sánh từng khoản mục báo cáo tài chính qua các kỳ để thấy mức tăng giảm và xu hướng. Vertical analysis (phân tích dọc) biểu diễn mỗi khoản mục thành tỷ lệ phần trăm của một con số gốc trong cùng kỳ, thường là doanh thu hoặc tổng tài sản, tạo ra common-size statements (báo cáo quy đổi theo tỷ trọng). Hai cách này thường dùng cùng nhau ở bước đầu tiên của phân tích.
Explanation
Horizontal analysis trả lời câu hỏi "cái gì đang thay đổi nhanh". Với mỗi khoản mục, người phân tích tính mức thay đổi tuyệt đối và phần trăm so với kỳ trước, hoặc lập chỉ số gốc (năm gốc = 100) để nhìn xu hướng nhiều năm. Điều đáng chú ý thường là khoản mục tăng nhanh hơn doanh thu, ví dụ giá vốn, phải thu hay hàng tồn kho.
Vertical analysis trả lời câu hỏi "cấu trúc đang ra sao". Trên báo cáo kết quả kinh doanh, mọi dòng được chia cho doanh thu thuần, nên giá vốn 82% nghĩa là cứ 100 đồng doanh thu thì 82 đồng là giá vốn. Trên bảng cân đối, mọi dòng được chia cho tổng tài sản, cho thấy tài sản tập trung ở đâu và được tài trợ bằng nợ hay vốn chủ.
Hai kỹ thuật bổ sung cho nhau: phân tích ngang phát hiện thay đổi, phân tích dọc cho biết thay đổi đó có làm biến đổi cấu trúc chi phí hay tài sản hay không. Common-size statements còn cho phép so sánh doanh nghiệp quy mô khác nhau trong cùng ngành, vì mọi con số đã quy về tỷ lệ. Khác với ratio analysis, ở đây con số gốc là một khoản mục duy nhất, còn chỉ số tài chính có thể ghép các khoản mục từ nhiều báo cáo.
Khi dùng với báo cáo theo VAS ở Việt Nam, nên dùng doanh thu thuần (sau các khoản giảm trừ) làm gốc và lưu ý các năm có thay đổi lớn như hợp nhất công ty con mới, vì phân tích ngang sẽ phóng đại tăng trưởng nếu không điều chỉnh. Phần trăm thay đổi từ một con số gốc rất nhỏ hoặc âm cũng không có ý nghĩa.
Key Points
- Ngang: so qua thời gian, tính thay đổi tuyệt đối và phần trăm.
- Dọc: so trong cùng kỳ, mỗi dòng chia cho doanh thu hoặc tổng tài sản.
- Khoản mục tăng nhanh hơn doanh thu là dấu hiệu cần điều tra.
- Common-size statements giúp so doanh nghiệp khác quy mô.
- Cẩn thận khi gốc so sánh rất nhỏ, âm, hoặc có thay đổi phạm vi hợp nhất.
Formula
Thay đổi ngang (%) = (Giá trị kỳ này - Giá trị kỳ trước) / Giá trị kỳ trước × 100%; Tỷ trọng dọc (%) = Khoản mục / Con số gốc × 100%
- Giá trị kỳ này, kỳ trước
- Cùng một khoản mục trên báo cáo của hai kỳ liên tiếp (hoặc kỳ gốc khi lập chỉ số xu hướng).
- Khoản mục
- Một dòng bất kỳ trên báo cáo, ví dụ giá vốn hàng bán, chi phí bán hàng, hàng tồn kho.
- Con số gốc
- Doanh thu thuần với báo cáo kết quả kinh doanh, tổng tài sản (hoặc tổng nguồn vốn) với bảng cân đối.
Phân tích xu hướng nhiều năm thường dùng chỉ số: giá trị năm t / giá trị năm gốc × 100.
Examples
Worked Example
Doanh thu tăng 20% nhưng lãi gộp chỉ tăng 8%
Công ty CP May Phú Gia (số liệu giả định): doanh thu thuần năm 2024 là 500 tỷ đồng, năm 2025 là 600 tỷ đồng; giá vốn 400 tỷ và 492 tỷ đồng; chi phí bán hàng và quản lý 50 tỷ và 54 tỷ đồng.
- Ngang, doanh thu: (600 - 500) / 500 = 20%. Giá vốn: (492 - 400) / 400 = 23%.
- Lợi nhuận gộp: 2024 = 500 - 400 = 100 tỷ, 2025 = 600 - 492 = 108 tỷ, tăng (108 - 100) / 100 = 8%.
- Dọc, giá vốn / doanh thu: 2024 = 400 / 500 = 80%, 2025 = 492 / 600 = 82%; biên gộp giảm từ 20% xuống 18%.
- Dọc, chi phí bán hàng và quản lý / doanh thu: 2024 = 50 / 500 = 10%, 2025 = 54 / 600 = 9%.
Phú Gia tăng trưởng doanh thu tốt và kiểm soát chi phí quản lý hiệu quả hơn (giảm 1 điểm %), nhưng giá vốn tăng nhanh hơn doanh thu làm biên gộp mất 2 điểm %. Câu hỏi tiếp theo: giá bông, vải tăng hay doanh nghiệp giảm giá bán để giành đơn hàng?
Real-World Scenario
So hai doanh nghiệp khác quy mô bằng common-size
Chị Lan, chuyên viên phân tích, cần so Công ty Thuỷ sản Cửu Long (doanh thu 5.000 tỷ đồng) với Công ty Thuỷ sản Mỹ Xuyên (doanh thu 800 tỷ đồng), cả hai là số liệu giả định. Chị lập bảng cân đối common-size theo tổng tài sản.
Bảng cho thấy hàng tồn kho chiếm 45% tổng tài sản của Mỹ Xuyên so với 28% của Cửu Long, còn nợ vay ngắn hạn lần lượt là 40% và 22%. Dù số tuyệt đối của Mỹ Xuyên nhỏ hơn nhiều, cấu trúc cho thấy doanh nghiệp này phụ thuộc vay ngắn hạn để ôm hàng tồn kho, rủi ro thanh khoản cao hơn.
Common Mistakes
Common Mistake
Diễn giải phần trăm tăng từ gốc quá nhỏ
Báo cáo nội bộ ghi "thu nhập khác tăng 900%" vì tăng từ 0,2 tỷ lên 2 tỷ đồng, trong khi doanh thu 1.000 tỷ đồng. Ban giám đốc dành nửa buổi họp bàn về con số này.
Mức tăng tuyệt đối chỉ 1,8 tỷ đồng, tương đương 0,18% doanh thu theo phân tích dọc, gần như không ảnh hưởng kết quả. Cách đúng là luôn đọc phân tích ngang kèm thay đổi tuyệt đối và tỷ trọng dọc trước khi kết luận khoản mục nào quan trọng.
- Chỉ nhìn phần trăm thay đổi mà quên thay đổi tuyệt đối và tỷ trọng.
- Dùng tổng doanh thu (trước giảm trừ) thay cho doanh thu thuần làm gốc phân tích dọc.
- So sánh xu hướng qua năm có hợp nhất công ty con mới mà không điều chỉnh phạm vi.
- Tính phần trăm thay đổi khi kỳ gốc là số âm, cho ra kết quả vô nghĩa.
Exam Tip
CFA Level I (Financial Statement Analysis) hay cho bảng common-size và hỏi khoản mục nào giải thích sự thay đổi biên lợi nhuận; cần nhớ common-size income statement lấy doanh thu làm gốc, common-size balance sheet lấy tổng tài sản.