Primary vs Secondary Market
Thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp
Primary market (thị trường sơ cấp) là nơi chứng khoán được phát hành lần đầu và tiền chảy từ nhà đầu tư vào tổ chức phát hành. Secondary market (thị trường thứ cấp) là nơi nhà đầu tư mua bán lại chứng khoán đã phát hành với nhau, tiền không đi vào doanh nghiệp. Thị trường thứ cấp tạo thanh khoản và giá tham chiếu, giúp thị trường sơ cấp huy động vốn dễ hơn.
Explanation
Trên primary market, doanh nghiệp hoặc Chính phủ bán chứng khoán mới để huy động vốn: initial public offering (IPO, chào bán lần đầu ra công chúng), chào bán thêm cho cổ đông hiện hữu (rights issue), private placement (chào bán riêng lẻ) hoặc phát hành trái phiếu. Số tiền thu được, sau chi phí phát hành, đi thẳng vào tài khoản của tổ chức phát hành.
Trên secondary market, cổ phiếu và trái phiếu đã phát hành được chuyển nhượng giữa các nhà đầu tư. Ở Việt Nam đó là HOSE, HNX và UPCoM với cổ phiếu, cùng thị trường trái phiếu Chính phủ trên HNX. Khi giá cổ phiếu tăng trên sàn, người bán được lợi chứ doanh nghiệp không nhận thêm đồng nào.
Dù vậy, thị trường thứ cấp quan trọng với doanh nghiệp theo cách gián tiếp. Nó cho nhà đầu tư khả năng thoát vốn, nên họ sẵn sàng mua ở thị trường sơ cấp. Giá trên sàn cũng quyết định doanh nghiệp có thể phát hành thêm ở giá nào, chi phí vốn chủ sở hữu bao nhiêu, và giá trị cổ phần của ban lãnh đạo.
Hai thị trường thường bị nhầm khi nói về "đấu giá" và "IPO". Đấu giá cổ phần lần đầu khi cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là thị trường sơ cấp. Còn việc nhà đầu tư lớn bán một khối cổ phiếu cho quỹ khác qua giao dịch thỏa thuận trên sàn vẫn là thứ cấp, vì doanh nghiệp không phát hành gì mới.
Key Points
- Sơ cấp: chứng khoán mới, tiền vào doanh nghiệp.
- Thứ cấp: chứng khoán cũ đổi chủ, tiền đi giữa các nhà đầu tư.
- IPO, phát hành thêm, chào bán riêng lẻ, đấu giá cổ phần hóa thuộc thị trường sơ cấp.
- HOSE, HNX, UPCoM là thị trường thứ cấp cho cổ phiếu.
- Thanh khoản thứ cấp tốt giúp doanh nghiệp huy động vốn sơ cấp dễ và rẻ hơn.
Examples
Worked Example
Tiền đi đâu trong IPO và sau khi niêm yết
Công ty CP Thực phẩm Sao Mai Việt (số liệu giả định) IPO 10 triệu cổ phiếu giá 20.000 đồng, chi phí phát hành (tư vấn, bảo lãnh, kiểm toán) là 2% số tiền huy động. Sau khi niêm yết, trong một tháng có 3 triệu cổ phiếu được giao dịch ở giá bình quân 24.000 đồng.
- Tiền huy động trên thị trường sơ cấp: 10.000.000 × 20.000 = 200 tỷ đồng.
- Chi phí phát hành: 200 tỷ × 2% = 4 tỷ đồng.
- Tiền doanh nghiệp thực nhận: 200 - 4 = 196 tỷ đồng.
- Giá trị giao dịch thứ cấp trong tháng: 3.000.000 × 24.000 = 72 tỷ đồng, doanh nghiệp nhận 0 đồng từ khoản này.
Sao Mai Việt có 196 tỷ đồng để đầu tư nhà máy. 72 tỷ đồng giao dịch trên sàn chỉ chuyển giữa người mua và người bán, nhưng giá 24.000 đồng cho thấy thị trường định giá cổ phiếu cao hơn giá IPO, có lợi nếu sau này công ty phát hành thêm.
Real-World Scenario
Phát hành thêm cho cổ đông hiện hữu
Công ty CP Vật liệu Xây dựng Phú Gia (giả định) đang giao dịch quanh 18.000 đồng và muốn huy động thêm vốn. Hội đồng quản trị đề xuất chào bán cho cổ đông hiện hữu theo tỷ lệ 10:2 ở giá 12.000 đồng.
Đây là giao dịch sơ cấp: cổ đông nộp tiền mua cổ phiếu mới, tiền vào công ty. Giá chào bán thấp hơn giá thứ cấp để khuyến khích cổ đông thực hiện quyền. Cổ đông không muốn mua có thể chuyển nhượng quyền mua trong thời gian quy định, còn giá tham chiếu được điều chỉnh vào ngày không hưởng quyền. Giá trên sàn vẫn là căn cứ để công ty chọn giá chào bán hợp lý.
Common Mistakes
Common Mistake
Nghĩ giá cổ phiếu tăng thì doanh nghiệp có thêm tiền
Một nhân viên kinh doanh thấy cổ phiếu công ty mình tăng từ 20.000 lên 30.000 đồng và nói với khách hàng rằng "công ty vừa có thêm 50% vốn để mở rộng".
Giá tăng trên sàn là giao dịch thứ cấp, tiền mặt của công ty không đổi. Công ty chỉ có thêm tiền nếu phát hành cổ phiếu mới, vay nợ hoặc giữ lại lợi nhuận. Cách nói đúng: vốn hóa thị trường tăng 50%, giúp công ty dễ huy động vốn hơn nếu sau này phát hành thêm.
- Nghĩ doanh nghiệp nhận tiền mỗi khi cổ phiếu được mua bán trên sàn.
- Gọi mọi giao dịch khối lớn là IPO hoặc phát hành.
- Coi chi phí phát hành là không đáng kể khi tính số vốn thực nhận.
- Quên rằng đấu giá cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là giao dịch sơ cấp.
Exam Tip
CFA Level I (Equity Investments, Market Organization and Structure) hỏi phân biệt primary và secondary market, các hình thức phát hành (IPO, seasoned offering, rights offering, private placement) và vai trò của thị trường thứ cấp.