Stock
Cổ phiếu
Stock (cổ phiếu) là chứng khoán xác nhận quyền sở hữu một phần vốn điều lệ của công ty cổ phần. Người nắm giữ là cổ đông, được hưởng phần lợi nhuận qua cổ tức và sự tăng giá, đồng thời gánh rủi ro nếu công ty làm ăn kém. Khác với trái phiếu, cổ phiếu không có kỳ hạn và không cam kết trả một khoản tiền cố định.
Explanation
Khi mua stock, nhà đầu tư trở thành đồng chủ sở hữu doanh nghiệp theo tỷ lệ số cổ phần mình nắm. Cổ đông phổ thông có quyền biểu quyết tại đại hội đồng cổ đông, quyền nhận cổ tức khi công ty chia và quyền nhận phần tài sản còn lại khi công ty giải thể, sau khi đã trả hết nợ. Ở Việt Nam, mệnh giá cổ phiếu niêm yết thường là 10.000 đồng, nhưng giá giao dịch do cung cầu trên thị trường quyết định và có thể cao hoặc thấp hơn mệnh giá rất nhiều.
Lợi nhuận từ cổ phiếu đến từ hai nguồn: dividend (cổ tức) và capital gain (chênh lệch giá). Tổng hai phần này chia cho giá mua là total return (tổng tỷ suất sinh lời). Vì lợi nhuận phụ thuộc vào kết quả kinh doanh và tâm lý thị trường, cổ phiếu biến động mạnh hơn trái phiếu hay tiền gửi, đổi lại kỳ vọng sinh lời dài hạn cao hơn.
Cần phân biệt stock với bond (trái phiếu): trái chủ là chủ nợ, được trả lãi và gốc theo hợp đồng, còn cổ đông là chủ sở hữu, chỉ nhận phần còn lại sau chủ nợ. Cổ phiếu cũng khác fund certificate (chứng chỉ quỹ): chứng chỉ quỹ là quyền sở hữu một danh mục do công ty quản lý quỹ điều hành, không phải quyền sở hữu trực tiếp một doanh nghiệp.
Tại Việt Nam, cổ phiếu được giao dịch trên HOSE, HNX và UPCoM qua tài khoản mở tại công ty chứng khoán. Khi bán, nhà đầu tư cá nhân chịu thuế thu nhập cá nhân 0,1% trên giá trị bán, còn cổ tức tiền mặt bị khấu trừ thuế 5% theo quy định hiện hành.
Key Points
- Cổ phiếu là quyền sở hữu, trái phiếu là quyền chủ nợ.
- Lợi nhuận gồm cổ tức và chênh lệch giá, không được bảo đảm.
- Mệnh giá 10.000 đồng không phản ánh giá trị thị trường.
- Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn đã góp.
- Rủi ro cao hơn tiền gửi và trái phiếu, đổi lại kỳ vọng sinh lời dài hạn cao hơn.
Formula
Total return = (P1 - P0 + D) / P0
- P0
- Giá mua cổ phiếu (lấy từ lệnh khớp trong tài khoản chứng khoán).
- P1
- Giá bán hoặc giá thị trường cuối kỳ.
- D
- Cổ tức tiền mặt nhận trong kỳ, tính trên mỗi cổ phiếu.
Công thức tính trước phí và thuế. Muốn biết lợi nhuận thực nhận, trừ phí môi giới, thuế bán 0,1% và thuế cổ tức 5%.
Examples
Worked Example
Tỷ lệ sở hữu và tổng lợi nhuận của một nhà đầu tư cá nhân
Chị Lan mua 2.000 cổ phiếu Công ty CP Thép An Phát (số liệu giả định) giá 25.000 đồng. Công ty có 80 triệu cổ phiếu đang lưu hành. Trong năm, công ty trả cổ tức tiền mặt 1.200 đồng/cổ phiếu, cuối năm chị bán với giá 28.500 đồng.
- Vốn bỏ ra: 2.000 × 25.000 = 50.000.000 đồng.
- Tỷ lệ sở hữu: 2.000 / 80.000.000 = 0,0025% vốn của công ty.
- Cổ tức: 2.000 × 1.200 = 2.400.000 đồng; sau thuế 5% còn 2.400.000 × 95% = 2.280.000 đồng.
- Giá trị bán: 2.000 × 28.500 = 57.000.000 đồng; chênh lệch giá = 57.000.000 - 50.000.000 = 7.000.000 đồng; thuế bán 0,1% = 57.000 đồng.
- Total return trước phí và thuế = (7.000.000 + 2.400.000) / 50.000.000 = 18,8%.
Chị Lan sở hữu một phần rất nhỏ của An Phát nhưng vẫn hưởng đầy đủ quyền của cổ đông. Tổng tỷ suất sinh lời trước phí và thuế là 18,8%, trong đó phần lớn đến từ chênh lệch giá.
Real-World Scenario
Chủ doanh nghiệp gia đình cân nhắc gọi vốn bằng cổ phiếu
Ông Hùng, chủ Công ty CP Gỗ Nội Thất Đông Hải (giả định), cần 40 tỷ đồng mở nhà máy. Ngân hàng sẵn sàng cho vay nhưng yêu cầu tài sản bảo đảm và trả lãi hằng tháng, còn một quỹ đầu tư muốn mua 25% cổ phần mới phát hành.
Nếu vay, ông giữ nguyên quyền kiểm soát nhưng phải trả lãi cả khi nhà máy chưa có lãi. Nếu bán cổ phần, công ty không có nghĩa vụ trả nợ cố định, nhưng ông chia 25% lợi nhuận tương lai và quyền biểu quyết cho quỹ. Đây là đánh đổi cơ bản giữa equity (vốn chủ sở hữu) và debt (nợ vay), cũng là lý do cổ đông đòi hỏi tỷ suất sinh lời cao hơn chủ nợ.
Common Mistakes
Common Mistake
Nghĩ cổ phiếu giá thấp là cổ phiếu rẻ
Anh Phong so sánh hai mã giả định: mã A giá 8.000 đồng, mã B giá 80.000 đồng, và kết luận A "rẻ" hơn nên mua 10.000 cổ phiếu A.
Giá một cổ phiếu tự nó không nói gì về đắt hay rẻ. Nếu A có EPS 400 đồng thì P/E là 20 lần, còn B có EPS 8.000 đồng thì P/E chỉ 10 lần. Cách đúng là so sánh giá với lợi nhuận, giá trị sổ sách hoặc dòng tiền trên mỗi cổ phiếu, không so sánh giá tuyệt đối.
- Nhầm mệnh giá 10.000 đồng với giá trị thực của cổ phiếu.
- Chỉ tính chênh lệch giá mà quên cổ tức, phí giao dịch và thuế khi đo lợi nhuận.
- Coi cổ phiếu giá thấp là rẻ mà không so với lợi nhuận hay giá trị sổ sách.
- Nghĩ cổ đông được ưu tiên nhận tiền trước chủ nợ khi công ty phá sản.
Exam Tip
CFA Level I (Equity Investments) hỏi đặc điểm của equity securities: quyền biểu quyết, thứ tự ưu tiên khi thanh lý và rủi ro so với nợ, thường dưới dạng câu lý thuyết.