Phương trình kế toán là gì? Công thức, ví dụ từng nghiệp vụ

BeginnerUpdated 09.11.2026

Phương trình kế toán (accounting equation) là đẳng thức Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu. Nó nói rằng mọi tài sản doanh nghiệp đang nắm giữ đều được tài trợ từ hai nguồn: tiền của chủ nợ hoặc tiền của chủ sở hữu, nên hai vế luôn bằng nhau.

Vì sao phương trình kế toán là nền tảng

Toàn bộ hệ thống kế toán kép được xây dựng để giữ cho phương trình này luôn đúng. Mỗi nghiệp vụ được ghi vào ít nhất hai tài khoản với số tiền bằng nhau, nên dù doanh nghiệp có hàng triệu giao dịch, tổng tài sản vẫn bằng tổng nguồn vốn. Bảng cân đối kế toán chính là phương trình kế toán được trình bày chi tiết tại một thời điểm.

Hiểu phương trình kế toán giúp người mới làm được ba việc: định khoản đúng (biết nghiệp vụ làm tăng, giảm nhóm nào), phát hiện lỗi (bảng cân đối không cân là có sai sót) và đọc báo cáo tài chính với tư duy nguồn vốn: tài sản lớn chưa chắc là tốt nếu phần lớn được tài trợ bằng nợ.

Ba thành phần của phương trình

Theo chuẩn mực chung VAS 01, tài sản là nguồn lực doanh nghiệp kiểm soát và có thể thu được lợi ích kinh tế trong tương lai. Nợ phải trả là nghĩa vụ hiện tại phát sinh từ giao dịch đã qua mà doanh nghiệp phải thanh toán bằng nguồn lực của mình. Vốn chủ sở hữu là phần còn lại: tài sản trừ nợ phải trả.

Vì vậy phương trình có thể viết lại thành Vốn chủ sở hữu = Tài sản - Nợ phải trả. Cách viết này nhấn mạnh rằng chủ sở hữu chỉ có quyền với phần tài sản còn lại sau khi đã trả hết nợ, và đó là lý do vốn chủ sở hữu có thể âm khi doanh nghiệp lỗ nặng.

Dạng mở rộng: doanh thu và chi phí nằm ở đâu

Lợi nhuận trong kỳ làm tăng vốn chủ sở hữu, còn chủ sở hữu rút vốn hoặc nhận cổ tức làm giảm vốn chủ sở hữu. Thay vào phương trình, ta có dạng mở rộng: Tài sản = Nợ phải trả + Vốn góp + Lợi nhuận giữ lại đầu kỳ + Doanh thu - Chi phí - Cổ tức.

Dạng này giải thích quy tắc ghi Nợ, Có: tài sản và chi phí tăng ghi bên Nợ, còn nợ phải trả, vốn chủ sở hữu và doanh thu tăng ghi bên Có. Khi đã thuộc phương trình mở rộng, người học không cần học thuộc lòng từng quy tắc.

Bốn kiểu nghiệp vụ cơ bản

Mọi nghiệp vụ đều rơi vào một trong các kiểu sau, và kiểu nào cũng giữ phương trình cân bằng.

Tài sản tăng, tài sản khác giảm cùng số tiền: mua hàng trả bằng tiền mặt. Tổng tài sản không đổi.
Tài sản tăng, nguồn vốn tăng: vay ngân hàng nhận tiền, chủ sở hữu góp vốn, mua hàng chưa trả tiền.
Tài sản giảm, nguồn vốn giảm: trả nợ vay, trả cổ tức, chi tiền trả lương (chi phí làm giảm vốn chủ sở hữu).
Nguồn vốn này tăng, nguồn vốn khác giảm: chuyển nợ phải trả thành vốn góp, trích lợi nhuận lập quỹ. Tổng tài sản không đổi.

Formula

Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu

Tài sản: Tổng cộng tài sản trên báo cáo tình hình tài chính (bảng cân đối kế toán): tiền, phải thu, hàng tồn kho, tài sản cố định...
Nợ phải trả: Tổng nợ ngắn hạn và dài hạn: phải trả người bán, vay, thuế phải nộp, phải trả người lao động...
Vốn chủ sở hữu: Vốn góp, thặng dư vốn, các quỹ và lợi nhuận sau thuế chưa phân phối.

Dạng mở rộng: Tài sản = Nợ phải trả + Vốn góp + Lợi nhuận giữ lại + Doanh thu - Chi phí - Cổ tức.

Example: Theo dõi phương trình qua 5 nghiệp vụ của một cửa hàng

Chị Lan mở Cửa hàng văn phòng phẩm An Nhiên (số liệu giả định). Trong tháng đầu: (1) góp 500 triệu đồng vào tài khoản ngân hàng; (2) vay ngân hàng 200 triệu; (3) mua hàng 300 triệu, trả ngay 100 triệu, nợ nhà cung cấp 200 triệu; (4) bán lô hàng có giá vốn 120 triệu với giá 180 triệu, thu tiền ngay; (5) trả nhà cung cấp 150 triệu. Bỏ qua thuế.

Sau (1): Tài sản 500 = Nợ 0 + Vốn chủ sở hữu 500. Sau (2): tiền 700, Tài sản 700 = Nợ 200 + Vốn chủ sở hữu 500.
Sau (3): tiền 700 - 100 = 600, hàng tồn kho 300, Tài sản 900 = Nợ 200 + 200 = 400 + Vốn chủ sở hữu 500.
Sau (4): tiền 600 + 180 = 780, hàng tồn kho 300 - 120 = 180, Tài sản 960. Lợi nhuận 180 - 120 = 60 triệu làm Vốn chủ sở hữu thành 560. Kiểm tra: 960 = 400 + 560.
Sau (5): tiền 780 - 150 = 630, Nợ 400 - 150 = 250. Tài sản = 630 + 180 = 810 = Nợ 250 + Vốn chủ sở hữu 560.
Phương trình cân bằng sau mọi nghiệp vụ; chỉ nghiệp vụ (4) làm vốn chủ sở hữu thay đổi vì nó tạo ra lợi nhuận.

Cuối tháng cửa hàng có 810 triệu tài sản nhưng chỉ 560 triệu thuộc về chị Lan; 250 triệu còn lại là tiền của chủ nợ. Vay tiền hay trả nợ làm tài sản to lên hoặc nhỏ đi nhưng không làm chủ sở hữu giàu hơn; chỉ bán hàng có lãi mới làm vốn chủ sở hữu tăng.

Common Mistakes

Nghĩ rằng vay nợ làm doanh nghiệp giàu hơn vì tài sản tăng. Tài sản tăng nhưng nợ phải trả tăng đúng bằng, vốn chủ sở hữu không đổi.
Ghi doanh thu bán hàng mà quên ghi giảm hàng tồn kho tương ứng với giá vốn, làm tài sản và lợi nhuận cao hơn thực tế.
Coi vốn chủ sở hữu là tiền mặt đang có. Vốn chủ sở hữu là quyền đối với tài sản, tiền của chủ sở hữu có thể đã nằm trong hàng hóa hay máy móc.
Xếp người mua trả tiền trước vào doanh thu ngay khi nhận tiền. Đó là nợ phải trả (nghĩa vụ giao hàng) cho đến khi giao hàng.

Quick Check

Q1. Đầu kỳ: tài sản 1.000 triệu, nợ phải trả 400 triệu. Trong kỳ doanh nghiệp lãi 150 triệu và chia cổ tức 50 triệu, không có nghiệp vụ vốn khác. Vốn chủ sở hữu cuối kỳ là bao nhiêu?
Q2. Nghiệp vụ nào làm tổng tài sản không đổi?
Q3. Doanh nghiệp mua hàng 80 triệu chưa trả tiền. Phương trình thay đổi thế nào?

FAQ

Phương trình kế toán cơ bản tiếng Anh là gì?

Accounting equation, viết là Assets = Liabilities + Equity. Một số giáo trình gọi là balance sheet equation.

Phương trình kế toán có bao giờ không cân bằng không?

Nếu ghi sổ đúng theo nguyên tắc kế toán kép thì không. Bảng cân đối không cân luôn là dấu hiệu có sai sót: ghi một vế, ghi sai số tiền hoặc sai tài khoản.

Chi phí làm thay đổi phương trình thế nào?

Chi phí làm giảm vốn chủ sở hữu, đồng thời làm giảm tài sản (khi chi tiền) hoặc tăng nợ phải trả (khi chưa trả). Hai vế giảm hoặc thay đổi bằng nhau nên vẫn cân.

Vì sao gọi là nguồn vốn?

Vì nợ phải trả và vốn chủ sở hữu trả lời câu hỏi tài sản được tài trợ từ đâu. Trong mẫu báo cáo Việt Nam, vế phải của bảng cân đối có tên là nguồn vốn.