Contribution Margin
Số dư đảm phí
Contribution margin (số dư đảm phí, lãi trên biến phí) là phần doanh thu còn lại sau khi trừ toàn bộ chi phí biến đổi, dùng để bù đắp định phí và tạo lợi nhuận. Có thể tính cho tổng doanh thu, cho một đơn vị sản phẩm hoặc dưới dạng tỷ lệ trên doanh thu (CM ratio). Đây là chỉ tiêu trung tâm của phân tích hòa vốn và các quyết định ngắn hạn.
Explanation
Mỗi sản phẩm bán ra "đóng góp" một khoản bằng giá bán trừ biến phí. Khi tổng các khoản đóng góp vượt qua định phí, doanh nghiệp bắt đầu có lãi; phần vượt đó chính là lợi nhuận hoạt động. Vì vậy contribution margin cho biết mỗi đồng doanh thu tăng thêm làm lợi nhuận tăng bao nhiêu, điều mà biên lợi nhuận ròng không cho biết.
Báo cáo kết quả kinh doanh dạng số dư đảm phí (contribution format income statement) trình bày: doanh thu, trừ biến phí (gồm cả biến phí bán hàng), ra contribution margin, trừ định phí, ra lợi nhuận hoạt động. Khác với báo cáo theo VAS, nơi giá vốn hàng bán trộn cả biến phí và định phí sản xuất, còn chi phí bán hàng và quản lý cũng trộn cả hai loại.
Đừng nhầm contribution margin với gross profit (lợi nhuận gộp). Gross profit = doanh thu - giá vốn, trong đó giá vốn có định phí sản xuất nhưng không có biến phí bán hàng như hoa hồng hay phí vận chuyển. Hai con số có thể chênh nhau đáng kể, và chỉ contribution margin dùng được cho phân tích hòa vốn.
Khi có nguồn lực khan hiếm (giờ máy, mặt bằng kệ hàng, nguyên liệu nhập khẩu bị giới hạn), quy tắc đúng là xếp hạng sản phẩm theo contribution margin trên một đơn vị nguồn lực khan hiếm (limiting factor), không phải theo CM trên mỗi sản phẩm.
Key Points
- CM = doanh thu - toàn bộ biến phí (sản xuất và bán hàng).
- CM ratio cho biết mỗi đồng doanh thu tăng thêm làm lợi nhuận tăng bao nhiêu.
- Sản phẩm có CM dương vẫn đang góp phần bù định phí, dù sau phân bổ trông như lỗ.
- Khi có nguồn lực khan hiếm, xếp hạng theo CM trên một đơn vị nguồn lực đó.
- Không đồng nhất với gross profit trên báo cáo theo VAS.
Formula
CM per unit = P - V; CM ratio = CM / Sales = (P - V) / P
- P
- Giá bán một đơn vị (chưa gồm VAT), lấy từ bảng giá hoặc doanh thu chia sản lượng.
- V
- Biến phí một đơn vị, gồm nguyên vật liệu, nhân công trực tiếp theo sản phẩm, biến phí sản xuất chung và biến phí bán hàng.
- CM
- Tổng contribution margin = (P - V) × số lượng bán.
- Sales
- Tổng doanh thu thuần trong kỳ.
Lợi nhuận hoạt động = Tổng CM - Tổng định phí.
Examples
Worked Example
Số dư đảm phí của một nhà máy nước giải khát
Công ty TNHH Nước giải khát Sông Hàn (số liệu giả định) bán mỗi chai 12.000 đồng, biến phí 7.200 đồng/chai. Năm nay bán 500.000 chai, định phí 1.500 triệu đồng.
- CM mỗi chai = 12.000 - 7.200 = 4.800 đồng; CM ratio = 4.800 / 12.000 = 40%.
- Doanh thu = 500.000 × 12.000 = 6.000 triệu đồng; tổng CM = 500.000 × 4.800 = 2.400 triệu đồng.
- Lợi nhuận hoạt động = 2.400 - 1.500 = 900 triệu đồng.
- Nếu doanh thu tăng 10% (thêm 600 triệu đồng) với cùng giá và biến phí: lợi nhuận tăng 600 × 40% = 240 triệu đồng, lên 1.140 triệu đồng.
CM ratio 40% nghĩa là cứ thêm 100 đồng doanh thu thì lợi nhuận thêm 40 đồng, vì định phí không đổi. Doanh thu tăng 10% làm lợi nhuận tăng khoảng 26,7%.
Real-World Scenario
Siêu thị chọn sản phẩm cho kệ đầu quầy
Chị Hà, giám đốc ngành hàng của một chuỗi siêu thị (giả định), chỉ có 10 mét kệ đầu quầy. Nước tăng lực có CM 6.000 đồng/lon, bán 50 lon/mét/ngày; bánh nhập khẩu có CM 25.000 đồng/hộp nhưng chỉ bán 8 hộp/mét/ngày.
Theo CM mỗi sản phẩm, bánh nhập khẩu thắng. Nhưng nguồn lực khan hiếm là mét kệ: nước tăng lực tạo 300.000 đồng/mét/ngày, bánh tạo 200.000 đồng/mét/ngày. Chị Hà ưu tiên nước tăng lực cho kệ đầu quầy và để bánh ở kệ thường.
Exam Practice
Limiting factor kiểu ACCA PM và CMA Part 2
Sản phẩm X có CM 30.000 đồng, cần 2 giờ máy; sản phẩm Y có CM 40.000 đồng, cần 4 giờ máy. Giờ máy bị giới hạn. Ưu tiên sản xuất sản phẩm nào?
- CM mỗi giờ máy của X = 30.000 / 2 = 15.000 đồng.
- CM mỗi giờ máy của Y = 40.000 / 4 = 10.000 đồng.
- Xếp hạng: X trước, Y sau, sản xuất X đến hết nhu cầu rồi mới dùng giờ máy còn lại cho Y.
Ưu tiên X. Bẫy của đề: chọn Y vì CM mỗi sản phẩm cao hơn.
Common Mistakes
Common Mistake
Bỏ một dòng sản phẩm vì "lỗ sau phân bổ"
Một công ty có dòng sản phẩm C doanh thu 800 triệu, biến phí 600 triệu, được phân bổ 280 triệu định phí chung theo doanh thu, nên báo cáo lỗ 80 triệu đồng. Ban giám đốc quyết định ngừng dòng C.
Dòng C có CM = 800 - 600 = 200 triệu đồng. Định phí chung 280 triệu vẫn phát sinh sau khi ngừng, chỉ chuyển sang các dòng khác. Lợi nhuận toàn công ty giảm 200 triệu đồng chứ không tăng 80 triệu. Cách đúng: so sánh CM mất đi với định phí thực sự tránh được.
- Dùng gross profit thay cho contribution margin khi tính hòa vốn.
- Quên trừ biến phí bán hàng như hoa hồng, phí vận chuyển, phí thanh toán khi tính CM.
- Loại bỏ sản phẩm có CM dương chỉ vì lỗ sau khi phân bổ định phí chung.
- Xếp hạng sản phẩm theo CM mỗi đơn vị khi đang có nguồn lực khan hiếm.
Exam Tip
CMA Part 2 (Decision Analysis) và ACCA PM thường kết hợp contribution margin với limiting factor analysis; luôn tính CM trên đơn vị nguồn lực khan hiếm trước khi xếp hạng.