Fixed and Variable Costs
Chi phí cố định và chi phí biến đổi
Fixed costs (chi phí cố định, định phí) là chi phí không đổi về tổng số khi sản lượng thay đổi trong một phạm vi hoạt động, như tiền thuê mặt bằng hay lương quản lý. Variable costs (chi phí biến đổi, biến phí) là chi phí thay đổi tỷ lệ thuận với sản lượng, như nguyên vật liệu hay hoa hồng bán hàng. Phân loại này là nền tảng của phân tích hòa vốn, định giá và lập ngân sách.
Explanation
Hiểu cách chi phí "ứng xử" khi sản lượng thay đổi giúp nhà quản lý dự báo chi phí, tính giá bán tối thiểu và biết doanh nghiệp cần bán bao nhiêu để có lãi. Tổng định phí giữ nguyên nhưng định phí trên mỗi đơn vị giảm khi sản lượng tăng; ngược lại, biến phí trên mỗi đơn vị giữ nguyên còn tổng biến phí tăng theo sản lượng.
Thực tế có thêm hai nhóm: mixed costs (chi phí hỗn hợp), ví dụ tiền điện gồm phí cố định và phần tính theo số kWh, và step-fixed costs (chi phí cố định theo bậc), ví dụ mỗi 5.000 sản phẩm cần thêm một tổ trưởng. Để tách chi phí hỗn hợp, kế toán quản trị dùng high-low method (phương pháp cực đại cực tiểu), phương pháp đồ thị phân tán hoặc hồi quy tuyến tính.
Khái niệm "cố định" chỉ đúng trong relevant range (phạm vi phù hợp) và trong ngắn hạn. Nếu sản lượng vượt công suất nhà xưởng, định phí sẽ nhảy bậc; trong dài hạn, gần như mọi chi phí đều có thể thay đổi. Cũng cần phân biệt với cách phân loại theo chức năng (giá vốn, chi phí bán hàng, chi phí quản lý) trên báo cáo kết quả kinh doanh theo VAS: mỗi nhóm chức năng đều có thể chứa cả định phí lẫn biến phí.
Tỷ trọng định phí cao tạo ra operating leverage (đòn bẩy hoạt động) cao: lợi nhuận tăng nhanh khi doanh thu tăng nhưng cũng giảm mạnh khi doanh thu sụt. Hãng hàng không, nhà máy xi măng hay phần mềm có định phí lớn; nhà phân phối hay dịch vụ gia công thường biến phí chiếm phần lớn.
Key Points
- Tổng định phí cố định, định phí mỗi đơn vị giảm khi sản lượng tăng.
- Biến phí mỗi đơn vị cố định, tổng biến phí tăng theo sản lượng.
- Chi phí hỗn hợp cần tách thành phần cố định và biến đổi (high-low, hồi quy).
- Phân loại chỉ đúng trong relevant range và trong ngắn hạn.
- Tỷ trọng định phí quyết định mức đòn bẩy hoạt động.
Formula
Total cost = Fixed costs + Variable cost per unit × Q
- Fixed costs
- Tổng định phí trong kỳ (thuê nhà, khấu hao, lương cố định), lấy từ sổ chi tiết chi phí hoặc ngân sách.
- Variable cost per unit
- Biến phí cho một đơn vị sản phẩm (nguyên vật liệu, nhân công khoán, hoa hồng), lấy từ định mức hoặc bảng tính giá thành.
- Q
- Sản lượng sản xuất hoặc tiêu thụ trong kỳ.
High-low method: biến phí đơn vị = (chi phí ở mức cao nhất - chi phí ở mức thấp nhất) / (hoạt động cao nhất - hoạt động thấp nhất); định phí = tổng chi phí - biến phí đơn vị × mức hoạt động.
Examples
Worked Example
Chi phí của tiệm bánh mì ở hai mức sản lượng
Tiệm bánh mì Phố Cũ (số liệu giả định) có định phí mỗi tháng: thuê mặt bằng 15 triệu, lương cố định 25 triệu, khấu hao lò 5 triệu đồng. Biến phí 8.000 đồng mỗi ổ bánh (bột, nhân, bao bì).
- Tổng định phí = 15 + 25 + 5 = 45 triệu đồng/tháng.
- Bán 10.000 ổ: tổng chi phí = 45 + 10.000 × 0,008 = 45 + 80 = 125 triệu đồng; chi phí bình quân = 125.000.000 / 10.000 = 12.500 đồng/ổ.
- Bán 15.000 ổ: tổng chi phí = 45 + 15.000 × 0,008 = 45 + 120 = 165 triệu đồng; chi phí bình quân = 165.000.000 / 15.000 = 11.000 đồng/ổ.
- Định phí mỗi ổ giảm từ 4.500 đồng xuống 3.000 đồng, biến phí mỗi ổ vẫn 8.000 đồng.
Chi phí bình quân giảm từ 12.500 xuống 11.000 đồng/ổ chỉ vì định phí được chia cho nhiều sản phẩm hơn. Đây là lý do tăng sản lượng giúp hạ giá thành, trong giới hạn công suất lò.
Real-World Scenario
Chủ chuỗi giặt là chọn thuê máy hay trả theo lượt
Anh Tùng mở chuỗi giặt là (giả định) và có hai phương án: thuê máy giặt công nghiệp với giá cố định mỗi tháng, hoặc gia công qua xưởng đối tác trả theo kg đồ giặt. Lượng khách tháng đầu chưa chắc chắn.
Thuê máy biến phần lớn chi phí thành định phí: lời nhiều khi đông khách nhưng lỗ nặng khi vắng. Gia công ngoài giữ chi phí ở dạng biến phí, an toàn hơn khi nhu cầu bất định. Anh Tùng chọn gia công trong 6 tháng đầu, rồi chuyển sang thuê máy khi sản lượng ổn định vượt mức mà hai phương án có chi phí bằng nhau.
Exam Practice
Câu hỏi high-low method kiểu ACCA MA và CMA Part 1
Chi phí điện của một nhà máy: tháng có 6.000 giờ máy tốn 90 triệu đồng, tháng có 4.000 giờ máy tốn 70 triệu đồng. Tính phần định phí và biến phí.
- Biến phí mỗi giờ máy = (90 - 70) / (6.000 - 4.000) = 20 / 2.000 = 0,01 triệu đồng = 10.000 đồng/giờ.
- Định phí = 90 - 6.000 × 0,01 = 90 - 60 = 30 triệu đồng/tháng.
- Kiểm tra ở mức thấp: 30 + 4.000 × 0,01 = 70 triệu đồng, khớp.
Định phí 30 triệu đồng/tháng, biến phí 10.000 đồng/giờ máy. Bẫy hay gặp: chọn hai điểm có chi phí cao nhất và thấp nhất thay vì hai điểm có mức hoạt động cao nhất và thấp nhất.
Common Mistakes
Common Mistake
Nhân chi phí bình quân với sản lượng mới
Với tiệm bánh ở trên, nhân viên lập ngân sách lấy chi phí bình quân 12.500 đồng/ổ (ở mức 10.000 ổ) nhân với kế hoạch 20.000 ổ, ra tổng chi phí 250 triệu đồng.
Cách này coi định phí như biến phí. Tính đúng: 45 + 20.000 × 0,008 = 45 + 160 = 205 triệu đồng, thấp hơn 45 triệu đồng so với ước tính sai. Ngân sách bị thổi phồng khiến giá bán đề xuất cao quá mức cần thiết.
- Coi định phí mỗi đơn vị là cố định, nên nhân chi phí bình quân với sản lượng mới.
- Quên rằng định phí chỉ cố định trong relevant range, bỏ qua bước nhảy chi phí khi vượt công suất.
- Nhầm phân loại theo cách ứng xử với phân loại theo chức năng trên báo cáo kết quả kinh doanh.
- Dùng high-low method với điểm dữ liệu bất thường, làm sai lệch phần định phí.
Exam Tip
ACCA MA và CMA Part 1 (Cost Management) hay hỏi high-low method, chi phí theo bậc và đồ thị ứng xử chi phí; đọc kỹ đề để chọn đúng mức hoạt động cao nhất và thấp nhất.