Inflation
Lạm phát
Inflation (lạm phát) là hiện tượng mức giá chung của hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế tăng liên tục theo thời gian, làm sức mua của mỗi đồng tiền giảm đi. Tỷ lệ lạm phát thường được đo bằng phần trăm thay đổi của consumer price index (chỉ số giá tiêu dùng) so với cùng kỳ năm trước. Lạm phát vừa phải là bình thường, còn lạm phát cao hoặc khó dự đoán làm méo mó quyết định tiết kiệm, đầu tư và định giá.
Explanation
Lạm phát ảnh hưởng trực tiếp đến mọi con số tài chính: lãi suất danh nghĩa, lợi suất trái phiếu, chi phí vốn, lương và giá bán. Người gửi tiết kiệm chỉ thực sự giàu lên khi lãi suất cao hơn lạm phát. Doanh nghiệp có hợp đồng giá cố định dài hạn bị thiệt khi chi phí đầu vào tăng nhanh hơn giá bán. Vì thế ngân hàng trung ương ở hầu hết các nước, kể cả Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, coi kiểm soát lạm phát là mục tiêu hàng đầu của monetary policy (chính sách tiền tệ).
Có hai nguồn gốc chính. Demand-pull inflation (lạm phát do cầu kéo) xảy ra khi tổng cầu tăng nhanh hơn khả năng sản xuất, ví dụ tín dụng tăng nóng hoặc chi tiêu chính phủ tăng mạnh. Cost-push inflation (lạm phát do chi phí đẩy) xảy ra khi chi phí đầu vào như giá dầu, giá nguyên liệu nhập khẩu hay tiền lương tăng. Ngoài ra, kỳ vọng lạm phát tự nó cũng đẩy giá: nếu mọi người tin giá sẽ tăng, họ đòi tăng lương và tăng giá bán sớm hơn.
Cần phân biệt các khái niệm gần nhau. Disinflation (giảm lạm phát) là lạm phát vẫn dương nhưng thấp dần, giá vẫn tăng chỉ là tăng chậm hơn. Deflation (giảm phát) là mức giá chung giảm, thường đi kèm cầu yếu và rất khó xử lý. Headline inflation (lạm phát tổng thể) gồm mọi nhóm hàng, còn core inflation (lạm phát cơ bản) loại bỏ các mặt hàng biến động mạnh như lương thực, năng lượng hay giá do nhà nước quản lý để thấy xu hướng nền.
Ở Việt Nam, các mặt hàng như xăng dầu, điện, dịch vụ y tế và giáo dục có giá do nhà nước quản lý hoặc điều chỉnh theo lộ trình, nên thời điểm điều chỉnh giá các nhóm này có thể làm lạm phát tổng thể biến động mạnh trong một vài tháng.
Key Points
- Lạm phát làm giảm sức mua: cùng một số tiền mua được ít hàng hơn.
- Tỷ lệ lạm phát = (mức giá kỳ này - mức giá kỳ trước) / mức giá kỳ trước.
- Lãi suất thực ≈ lãi suất danh nghĩa - lạm phát.
- Disinflation là giá tăng chậm lại, deflation là giá giảm.
- Core inflation loại bỏ nhóm hàng biến động mạnh để thấy xu hướng nền.
Formula
Inflation rate = (P1 - P0) / P0 × 100%
- P1
- Mức giá chung kỳ hiện tại, thường là CPI của tháng hoặc năm đang xét.
- P0
- Mức giá chung kỳ so sánh, ví dụ CPI cùng tháng năm trước.
Sức mua sau n năm của một khoản tiền = số tiền / (1 + lạm phát)^n.
Examples
Worked Example
Tiền gửi tiết kiệm có thực sự sinh lời không?
Chị Lan gửi 500 triệu đồng kỳ hạn 12 tháng, lãi suất 6%/năm. Lạm phát trong năm là 4% (số liệu giả định).
- Số tiền cuối kỳ: 500 × 1,06 = 530 triệu đồng.
- Quy về sức mua đầu năm: 530 / 1,04 ≈ 509,62 triệu đồng.
- Lợi nhuận thực: 509,62 / 500 - 1 ≈ 1,92%.
- Nếu lạm phát giữ 4% suốt 10 năm, 100 triệu đồng hôm nay chỉ còn sức mua 100 / 1,04^10 ≈ 67,56 triệu đồng.
Lãi danh nghĩa 6% nhưng chị Lan chỉ giàu thêm khoảng 1,92% về sức mua. Tiền để không trong 10 năm với lạm phát 4% mất gần một phần ba giá trị thực.
Real-World Scenario
CFO đàm phán hợp đồng cung ứng dài hạn
Anh Quân, CFO một công ty suất ăn công nghiệp giả định, chuẩn bị ký hợp đồng 3 năm với một khu công nghiệp. Giá thịt, gạo và lương nhân viên bếp đều có xu hướng tăng theo lạm phát, trong khi khách hàng muốn chốt giá cố định.
Anh đề xuất điều khoản điều chỉnh giá hằng năm theo CPI do cơ quan thống kê công bố, có trần và sàn để cả hai bên dự đoán được chi phí. Nhờ đó biên lợi nhuận không bị lạm phát bào mòn, còn khách hàng không phải chịu mức tăng giá tùy tiện.
Common Mistakes
Common Mistake
Nhầm lạm phát giảm với giá giảm
Lạm phát năm ngoái 5%, năm nay 3%. Một người tiêu dùng nghĩ giá cả năm nay đã rẻ hơn. Giỏ hàng trị giá 1.000.000 đồng hai năm trước.
Giỏ hàng tăng lên 1.000.000 × 1,05 = 1.050.000 đồng, rồi 1.050.000 × 1,03 = 1.081.500 đồng. Giá vẫn tăng, chỉ tăng chậm hơn (disinflation). Giá chỉ giảm khi lạm phát âm (deflation).
- Nghĩ rằng lạm phát giảm nghĩa là giá giảm, trong khi đó chỉ là giá tăng chậm lại.
- So lãi suất tiết kiệm với số không thay vì so với lạm phát khi đánh giá khoản tiền có sinh lời thật hay không.
- Dùng lạm phát của một tháng nhân 12 để suy ra lạm phát cả năm mà không xét yếu tố mùa vụ.
- Coi mọi đợt tăng giá là do in tiền, bỏ qua lạm phát chi phí đẩy từ giá năng lượng hay nguyên liệu nhập khẩu.
Exam Tip
CFA Level I (Economics) hỏi phân biệt disinflation, deflation, hyperinflation, headline với core inflation và nguồn gốc demand-pull với cost-push.