Nominal vs Real Interest Rate
Lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực
Nominal interest rate (lãi suất danh nghĩa) là lãi suất ghi trên hợp đồng tiền gửi, khoản vay hay trái phiếu, còn real interest rate (lãi suất thực) là lãi suất sau khi loại bỏ tác động của lạm phát. Lãi suất thực cho biết sức mua của người cho vay thực sự tăng bao nhiêu và chi phí thật của người đi vay là bao nhiêu. Quan hệ giữa hai loại lãi suất được mô tả bằng Fisher equation (phương trình Fisher).
Explanation
Mọi quyết định tiết kiệm, vay và đầu tư nên dựa trên lãi suất thực. Gửi tiết kiệm 6% khi lạm phát 4% khác hẳn gửi 6% khi lạm phát 1%, dù con số trên sổ giống nhau. Tương tự, vay 10% để đầu tư vào tài sản có giá tăng theo lạm phát (bất động sản, hàng tồn kho) thì gánh nặng thực thấp hơn nhiều so với con số 10%.
Fisher equation viết chính xác là (1 + lãi suất danh nghĩa) = (1 + lãi suất thực) × (1 + lạm phát). Khi lạm phát và lãi suất thấp, có thể dùng xấp xỉ: lãi suất thực ≈ lãi suất danh nghĩa - lạm phát. Khi lạm phát cao, công thức xấp xỉ sai lệch đáng kể, nên dùng công thức chính xác. Cần phân biệt ex ante real rate (lãi suất thực kỳ vọng, dùng lạm phát dự báo khi ra quyết định) và ex post real rate (lãi suất thực đã thực hiện, dùng lạm phát thực tế sau khi kỳ hạn kết thúc).
Lãi suất thực âm xảy ra khi lạm phát cao hơn lãi suất danh nghĩa: người gửi tiền mất sức mua, người đi vay được lợi. Giai đoạn lãi suất thực âm thường khuyến khích dòng tiền chảy sang vàng, bất động sản, chứng khoán, còn lãi suất thực dương cao giúp tiền gửi hấp dẫn hơn và hỗ trợ đồng nội tệ. Với nhà phân tích, lãi suất thực là cấu phần của chi phí vốn và của lợi suất đòi hỏi trên trái phiếu.
Key Points
- Lãi suất danh nghĩa là con số trên hợp đồng, lãi suất thực đã trừ lạm phát.
- Fisher chính xác: (1 + i) = (1 + r) × (1 + π).
- Xấp xỉ: r ≈ i - π, chỉ dùng khi lạm phát thấp.
- Lãi suất thực âm làm người gửi tiền mất sức mua và có lợi cho người đi vay.
- Ra quyết định dùng lạm phát kỳ vọng (ex ante), đánh giá kết quả dùng lạm phát thực tế (ex post).
Formula
r = (1 + i) / (1 + π) - 1
- r
- Lãi suất thực.
- i
- Lãi suất danh nghĩa: lãi suất tiền gửi, lãi vay hoặc lợi suất trái phiếu theo hợp đồng.
- π
- Lạm phát, thường lấy CPI so với cùng kỳ (thực tế) hoặc dự báo lạm phát (kỳ vọng) cho cùng kỳ hạn.
Xấp xỉ r ≈ i - π. Hai lãi suất và lạm phát phải cùng kỳ hạn, cùng đơn vị năm.
Examples
Worked Example
Lãi suất thực của tiền gửi và khoản vay
Anh Khoa gửi tiết kiệm 12 tháng lãi suất 6,5%/năm. Công ty của anh vay vốn lưu động lãi suất 10%/năm. Lạm phát cùng kỳ là 4% (số liệu giả định).
- Lãi suất thực tiền gửi (chính xác): 1,065 / 1,04 - 1 ≈ 2,40%.
- Lãi suất thực tiền gửi (xấp xỉ): 6,5% - 4% = 2,5%, chênh khoảng 0,1 điểm phần trăm so với kết quả chính xác.
- Lãi suất thực khoản vay: 1,10 / 1,04 - 1 ≈ 5,77%.
- Nếu lạm phát tăng lên 7% trong khi lãi tiền gửi giữ 6,5%: 1,065 / 1,07 - 1 ≈ -0,47%.
Với lạm phát 4%, tiền gửi chỉ sinh lời thực khoảng 2,40% và chi phí vay thực khoảng 5,77%. Nếu lạm phát lên 7%, lãi suất thực tiền gửi chuyển sang âm, tức gửi tiết kiệm làm mất sức mua.
Real-World Scenario
Nhà đầu tư trái phiếu so sánh hai thời kỳ
Chị Ngọc so sánh hai trái phiếu doanh nghiệp giả định: trái phiếu A phát hành khi lạm phát kỳ vọng 2% với lợi suất 7%, trái phiếu B phát hành khi lạm phát kỳ vọng 5% với lợi suất 9%.
Lợi suất danh nghĩa của B cao hơn, nhưng lãi suất thực kỳ vọng của A khoảng 4,9% còn của B chỉ khoảng 3,8%. Chị dùng lãi suất thực để so sánh mức đền bù thật sự, rồi mới xét thêm rủi ro tín dụng của từng tổ chức phát hành.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I về Fisher effect
Lãi suất danh nghĩa 8%, lạm phát kỳ vọng 3%. Hỏi lãi suất thực theo công thức chính xác.
- r = 1,08 / 1,03 - 1 ≈ 4,85%.
Đáp án khoảng 4,85%. Bẫy: chọn 5% theo công thức xấp xỉ khi đề yêu cầu công thức chính xác.
Common Mistakes
Common Mistake
Vui vì lãi suất tăng nhưng quên lạm phát
Năm trước bà Hạnh gửi tiết kiệm lãi 5% khi lạm phát 2%. Năm nay lãi suất tăng lên 6% và bà nghĩ mình được lợi hơn, trong khi lạm phát năm nay là 5,5% (số liệu giả định).
Lãi suất thực năm trước: 1,05 / 1,02 - 1 ≈ 2,94%. Năm nay: 1,06 / 1,055 - 1 ≈ 0,47%. Lãi danh nghĩa tăng nhưng sức mua tăng thêm ít hơn hẳn. Cần so lãi suất thực, không so lãi suất danh nghĩa.
- So sánh lãi suất danh nghĩa giữa các thời kỳ có lạm phát khác nhau.
- Dùng công thức xấp xỉ khi lạm phát cao, dẫn đến sai lệch đáng kể.
- Lấy lạm phát của một kỳ hạn khác (ví dụ một tháng) để tính lãi suất thực cho khoản gửi 12 tháng.
- Quên rằng lãi suất thực âm có lợi cho người đi vay và bất lợi cho người gửi tiền.
Exam Tip
CFA Level I (Quantitative Methods, Economics) dùng Fisher equation để tách lãi suất danh nghĩa thành real risk-free rate, inflation premium và các phần bù rủi ro.