Inventory Valuation (FIFO, Weighted Average)
Tính giá hàng tồn kho
Inventory valuation (tính giá hàng tồn kho) là cách doanh nghiệp xác định giá vốn của hàng đã bán và giá trị hàng còn tồn cuối kỳ khi giá mua thay đổi theo thời gian. Hai phương pháp phổ biến ở Việt Nam là FIFO (nhập trước, xuất trước) và weighted average (bình quân gia quyền). Lựa chọn phương pháp ảnh hưởng trực tiếp tới cost of goods sold (giá vốn hàng bán), lợi nhuận, thuế và giá trị tài sản trên bảng cân đối.
Explanation
Khi một công ty mua cùng một mặt hàng nhiều lần với giá khác nhau, câu hỏi đặt ra là lô hàng vừa bán có giá vốn bao nhiêu. FIFO giả định hàng nhập trước được xuất trước, nên giá vốn gồm các lô cũ và tồn kho cuối kỳ mang giá các lô mới nhất. Weighted average gộp toàn bộ hàng có sẵn để bán rồi tính một đơn giá bình quân, áp cho cả hàng bán lẫn hàng tồn.
Khi giá đầu vào tăng, FIFO cho giá vốn thấp hơn, lợi nhuận gộp cao hơn và tồn kho cuối kỳ sát giá thị trường hơn; weighted average cho kết quả nằm giữa. Tổng giá vốn cộng tồn kho cuối kỳ luôn bằng tổng giá trị hàng có sẵn để bán, nên phương pháp chỉ chia lại chi phí giữa hai kỳ chứ không tạo thêm lợi nhuận thật. Phương pháp đích danh (specific identification) dùng cho hàng giá trị lớn, phân biệt được từng chiếc như ô tô, bất động sản.
LIFO (nhập sau, xuất trước) bị cấm theo IFRS (IAS 2) và không còn được dùng theo chế độ kế toán doanh nghiệp Việt Nam từ Thông tư 200/2014/TT-BTC, nhưng vẫn được phép theo US GAAP. Ngoài ra, hàng tồn kho phải ghi theo giá thấp hơn giữa giá gốc và net realizable value (giá trị thuần có thể thực hiện được); phần chênh lệch được ghi nhận qua dự phòng giảm giá hàng tồn kho.
Doanh nghiệp phải áp dụng nhất quán phương pháp đã chọn giữa các kỳ, nếu đổi phải thuyết minh lý do và ảnh hưởng. Khi phân tích, nên đọc phần chính sách kế toán trong notes to financial statements (thuyết minh báo cáo tài chính) trước khi so sánh biên lợi nhuận gộp hay inventory turnover (vòng quay hàng tồn kho) giữa các công ty.
Key Points
- FIFO: giá vốn theo lô cũ, tồn kho cuối kỳ theo lô mới.
- Weighted average: một đơn giá bình quân cho cả hàng bán và hàng tồn.
- Giá tăng thì FIFO cho lợi nhuận gộp và thuế TNDN cao hơn bình quân gia quyền.
- LIFO bị cấm theo IFRS và chế độ kế toán Việt Nam hiện hành, chỉ US GAAP cho phép.
- Tồn kho ghi theo giá thấp hơn giữa giá gốc và giá trị thuần có thể thực hiện được.
Formula
COGS = Beginning inventory + Purchases - Ending inventory; Weighted average unit cost = Cost of goods available for sale / Units available for sale
- COGS
- Giá vốn hàng bán trong kỳ, trên báo cáo kết quả kinh doanh.
- Beginning inventory
- Giá trị hàng tồn kho đầu kỳ, bằng số cuối kỳ trước trên bảng cân đối.
- Purchases
- Giá trị hàng mua trong kỳ (giá mua cộng chi phí thu mua, không gồm VAT được khấu trừ).
- Ending inventory
- Giá trị hàng tồn cuối kỳ theo phương pháp đã chọn.
- Units available for sale
- Số lượng tồn đầu kỳ cộng số lượng mua trong kỳ.
Ví dụ dưới đây tính bình quân cả kỳ (periodic). Bình quân sau mỗi lần nhập (perpetual) cho kết quả hơi khác.
Examples
Worked Example
Giá vốn thép theo FIFO và bình quân gia quyền
Công ty TNHH Thép Nam Phong (số liệu giả định) tồn đầu tháng 100 tấn giá 15 triệu đồng/tấn, mua thêm 300 tấn giá 16 triệu đồng/tấn và 200 tấn giá 17 triệu đồng/tấn. Trong tháng bán 450 tấn.
- Tổng hàng có sẵn = 100 + 300 + 200 = 600 tấn, giá trị = 100 × 15 + 300 × 16 + 200 × 17 = 1.500 + 4.800 + 3.400 = 9.700 triệu đồng.
- FIFO: giá vốn 450 tấn = 1.500 + 4.800 + 50 × 17 = 1.500 + 4.800 + 850 = 7.150 triệu đồng; tồn cuối 150 tấn × 17 = 2.550 triệu đồng.
- Bình quân gia quyền: đơn giá = 9.700 / 600 ≈ 16,17 triệu đồng/tấn; giá vốn = 9.700 × 450 / 600 = 7.275 triệu đồng; tồn cuối = 9.700 - 7.275 = 2.425 triệu đồng.
- Chênh lệch giá vốn = 7.275 - 7.150 = 125 triệu đồng; với thuế TNDN 20%, FIFO làm thuế cao hơn 125 × 20% = 25 triệu đồng.
Khi giá thép tăng, FIFO cho lợi nhuận gộp cao hơn 125 triệu đồng và tồn kho cao hơn đúng 125 triệu đồng so với bình quân gia quyền. Tổng giá vốn cộng tồn kho ở cả hai cách vẫn bằng 9.700 triệu đồng.
Real-World Scenario
Kế toán trưởng chuỗi dược phẩm chọn phương pháp
Anh Quân, kế toán trưởng một chuỗi nhà thuốc (giả định), quản lý hàng nghìn mã thuốc có hạn dùng, giá nhập dao động nhẹ. Ban giám đốc hỏi nên chọn FIFO hay bình quân.
Anh Quân chọn FIFO vì khớp với dòng hàng thực tế (thuốc gần hết hạn phải xuất trước) và phần mềm quản lý kho theo lô hỗ trợ tốt. Anh trình bày rằng khác biệt lợi nhuận giữa hai phương pháp nhỏ khi giá ổn định, và nhấn mạnh việc phải áp dụng nhất quán qua các năm.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I (Inventories)
Trong giai đoạn giá tăng, so với LIFO, công ty dùng FIFO sẽ có: (A) giá vốn cao hơn, (B) tồn kho cuối kỳ cao hơn, (C) dòng tiền trước thuế thấp hơn.
Đáp án B. FIFO để lại các lô giá mới (cao) trong tồn kho, nên tồn kho cao hơn và giá vốn thấp hơn. Dòng tiền trước thuế không đổi vì phương pháp tính giá không thay đổi tiền mua hàng; chỉ thuế phải nộp khác nhau.
Common Mistakes
Common Mistake
Quên lập dự phòng khi giá bán giảm
Cuối năm, Nam Phong còn 150 tấn thép ghi sổ 2.550 triệu đồng theo FIFO. Giá bán thị trường giảm, giá bán ước tính trừ chi phí bán chỉ còn 2.300 triệu đồng, nhưng kế toán vẫn giữ nguyên giá trị tồn kho.
Tồn kho phải ghi theo giá thấp hơn giữa giá gốc và giá trị thuần có thể thực hiện được: cần lập dự phòng 2.550 - 2.300 = 250 triệu đồng, ghi vào giá vốn. Bỏ qua bước này làm tài sản và lợi nhuận bị thổi phồng 250 triệu đồng.
- Nghĩ rằng FIFO tạo ra lợi nhuận thật nhiều hơn, trong khi nó chỉ dời chi phí giữa các kỳ.
- So sánh biên lợi nhuận gộp giữa hai công ty mà không kiểm tra phương pháp tính giá tồn kho.
- Không lập dự phòng giảm giá khi giá trị thuần có thể thực hiện được thấp hơn giá gốc.
- Đổi phương pháp tính giá giữa các năm để làm đẹp lợi nhuận mà không thuyết minh.
Exam Tip
CFA Level I (Financial Statement Analysis) hỏi ảnh hưởng của FIFO, LIFO, bình quân lên giá vốn, tồn kho, lợi nhuận và tỷ số khi giá tăng; ACCA FA và FR hỏi tính giá vốn và nguyên tắc giá thấp hơn giữa giá gốc và NRV.