Scenario Analysis
Phân tích kịch bản
Scenario analysis (phân tích kịch bản) là kỹ thuật xây dựng một số kịch bản tương lai nhất quán, thường là xấu, cơ sở và tốt, trong đó nhiều giả định cùng thay đổi theo một câu chuyện kinh tế, rồi tính kết quả cho từng kịch bản. Khi gán xác suất cho các kịch bản, có thể tính giá trị kỳ vọng. Phương pháp giúp người ra quyết định thấy cả khả năng thua lỗ chứ không chỉ con số trung bình.
Explanation
Trong thực tế các biến số không thay đổi riêng lẻ: khi nền kinh tế suy thoái, doanh thu giảm, biên lợi nhuận co lại, vòng quay hàng tồn kho chậm đi và chi phí vốn tăng cùng lúc. Scenario analysis mô phỏng những thay đổi đồng thời đó theo một câu chuyện nhất quán, nên phản ánh rủi ro thực tế tốt hơn sensitivity analysis vốn chỉ đổi từng biến.
Quy trình gồm: xác định các yếu tố dẫn dắt chính (tăng trưởng thị trường, giá nguyên liệu, lãi suất, tỷ giá); xây 3 đến 5 kịch bản với bộ giả định nhất quán cho từng kịch bản; chạy mô hình để ra giá trị hoặc NPV mỗi kịch bản; gán xác suất (nếu có cơ sở) để tính giá trị kỳ vọng; và quan trọng nhất là xem kịch bản xấu có chấp nhận được không, ví dụ doanh nghiệp có vi phạm điều kiện vay nợ hay hết tiền mặt không.
Scenario analysis khác stress testing (kiểm tra sức chịu đựng): stress test tập trung vào các kịch bản cực đoan nhưng có thể xảy ra, thường không gán xác suất, nhằm kiểm tra khả năng sống sót. Nó cũng khác Monte Carlo simulation, vốn chạy hàng nghìn kịch bản ngẫu nhiên theo phân phối xác suất. Một điểm kỹ thuật quan trọng: giá trị kỳ vọng phải tính bằng bình quân của kết quả các kịch bản, không phải chạy mô hình với giả định bình quân, vì mô hình định giá phi tuyến.
Ở Việt Nam, doanh nghiệp bất động sản, ngân hàng và doanh nghiệp xuất khẩu thường xây kịch bản theo lãi suất điều hành, tăng trưởng tín dụng và tỷ giá. Báo cáo phân tích cổ phiếu cũng hay trình bày giá mục tiêu theo ba kịch bản bear, base, bull.
Key Points
- Nhiều biến thay đổi đồng thời theo một câu chuyện nhất quán.
- Thường gồm kịch bản xấu, cơ sở và tốt, có thể gán xác suất.
- Giá trị kỳ vọng = tổng (xác suất × kết quả từng kịch bản).
- Không tính giá trị bằng giả định bình quân vì mô hình phi tuyến.
- Khác sensitivity analysis, stress testing và Monte Carlo simulation.
Formula
Expected value = p1 × V1 + p2 × V2 + ... + pn × Vn
- pi
- Xác suất của kịch bản i, tổng các xác suất bằng 1, do nhà phân tích ước tính dựa trên dữ liệu và nhận định.
- Vi
- Kết quả của mô hình (giá trị cổ phiếu, NPV, EV) trong kịch bản i.
Examples
Worked Example
Giá trị kỳ vọng ba kịch bản cho cổ phiếu xuất khẩu thuỷ sản
Nhà phân tích định giá Công ty CP Thuỷ sản Mekong Vàng (số liệu giả định) theo ba kịch bản: tốt (thị trường Mỹ mở rộng) 42.000 đồng, xác suất 25%; cơ sở 30.000 đồng, xác suất 50%; xấu (bị áp thuế chống bán phá giá) 18.000 đồng, xác suất 25%. Giá thị trường 27.000 đồng.
- Giá trị kỳ vọng = 0,25 × 42.000 + 0,5 × 30.000 + 0,25 × 18.000.
- = 10.500 + 15.000 + 4.500 = 30.000 đồng.
- Kịch bản xấu so với giá: (18.000 - 27.000) / 27.000 ≈ -33,3%.
- Kịch bản tốt so với giá: (42.000 - 27.000) / 27.000 ≈ +55,6%.
Giá trị kỳ vọng 30.000 đồng cao hơn giá 27.000 đồng, nhưng nhà đầu tư cần chấp nhận khả năng mất khoảng một phần ba nếu kịch bản xấu xảy ra. Quy mô vị thế nên phản ánh rủi ro này.
Real-World Scenario
CFO doanh nghiệp bất động sản chuẩn bị kế hoạch vốn
Chị Trang, CFO một công ty bất động sản nhà ở, xây ba kịch bản cho 2 năm tới: lãi suất giảm và thị trường hồi phục; lãi suất đi ngang; lãi suất tăng và thanh khoản thị trường đóng băng.
Trong kịch bản xấu, tiền bán hàng giảm 40% trong khi lịch trả trái phiếu không đổi, khiến công ty thiếu tiền vào quý 3 năm sau. Chị Trang dùng kết quả này để đàm phán gia hạn khoản vay ngay từ bây giờ và giãn tiến độ một dự án. Giá trị của scenario analysis nằm ở hành động phòng ngừa, không chỉ ở con số kỳ vọng.
Common Mistakes
Common Mistake
Tính giá trị bằng giả định bình quân
Doanh nghiệp có FCFF năm tới 100 tỷ đồng, WACC 10%. Tăng trưởng dài hạn có hai kịch bản đồng khả năng: 2% hoặc 6%. Một nhân viên lấy bình quân g = 4% rồi tính EV = 100 / (0,10 - 0,04) ≈ 1.666,67 tỷ đồng.
Cách đúng là tính giá trị từng kịch bản: g 2% cho 100 / 0,08 = 1.250 tỷ đồng, g 6% cho 100 / 0,04 = 2.500 tỷ đồng. Giá trị kỳ vọng = 0,5 × 1.250 + 0,5 × 2.500 = 1.875 tỷ đồng. Vì công thức định giá phi tuyến, chạy mô hình với giả định bình quân cho kết quả khác (thấp hơn khoảng 208 tỷ đồng) so với bình quân của kết quả.
- Chạy mô hình với giả định bình quân thay vì lấy bình quân kết quả các kịch bản.
- Xây kịch bản không nhất quán, ví dụ doanh thu giảm mạnh nhưng vốn lưu động và chi phí vẫn như cơ sở.
- Chỉ nhìn giá trị kỳ vọng mà bỏ qua mức thiệt hại trong kịch bản xấu.
- Gán xác suất tuỳ tiện để kết quả kỳ vọng ra con số mong muốn.
Exam Tip
CFA Level I (Corporate Issuers) và CMA Part 2 hỏi so sánh scenario analysis, sensitivity analysis và simulation; FRM Part I và II liên hệ với stress testing và các kịch bản trong quản trị rủi ro.