Share Buyback
Mua lại cổ phiếu (cổ phiếu quỹ)
Share buyback (mua lại cổ phiếu) là việc doanh nghiệp dùng tiền để mua lại chính cổ phiếu của mình đang lưu hành; ở Việt Nam số cổ phiếu này thường được giữ làm treasury shares (cổ phiếu quỹ). Đây là một cách trả tiền cho cổ đông bên cạnh cổ tức tiền mặt. Mua lại làm giảm số cổ phiếu lưu hành nên làm tăng tỷ lệ sở hữu và có thể làm tăng EPS của cổ đông còn lại.
Explanation
Khi trả cổ tức, mọi cổ đông nhận tiền theo tỷ lệ sở hữu. Khi mua lại cổ phiếu, chỉ cổ đông muốn bán mới nhận tiền, cổ đông còn lại sở hữu tỷ lệ lớn hơn của doanh nghiệp. Mua lại linh hoạt hơn cổ tức: doanh nghiệp có thể mua khi có tiền dư và dừng khi cần, mà không tạo kỳ vọng phải duy trì như cổ tức ổn định.
Tác động lên EPS phụ thuộc vào so sánh giữa earnings yield (tỷ suất lợi nhuận, EPS / giá) và chi phí sau thuế của nguồn tiền dùng để mua. Nếu tiền lẽ ra gửi ngân hàng lãi 4% sau thuế mà earnings yield là 6,67% thì EPS tăng (accretive); ngược lại thì giảm (dilutive). Nhưng EPS tăng không có nghĩa là giá trị tăng: nếu mua giá cao hơn giá trị nội tại, giá trị chuyển từ cổ đông ở lại sang cổ đông bán.
Doanh nghiệp mua lại cổ phiếu vì nhiều lý do: tín hiệu rằng cổ phiếu đang bị định giá thấp, trả lại tiền mặt dư thừa, điều chỉnh cơ cấu vốn (tăng tỷ lệ nợ), bù cho cổ phiếu phát hành theo chương trình ESOP. Mua lại bằng tiền vay làm tăng đòn bẩy tài chính.
Ở Việt Nam, công ty đại chúng mua lại cổ phiếu phải thực hiện theo Luật Chứng khoán 2019 và văn bản hướng dẫn: phải được ĐHĐCĐ hoặc HĐQT thông qua theo thẩm quyền, báo cáo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và công bố thông tin trước khi giao dịch, nguồn vốn mua lại theo quy định hiện hành. Cổ phiếu quỹ không được nhận cổ tức và không có quyền biểu quyết.
Key Points
- Mua lại là một cách trả tiền cho cổ đông, linh hoạt hơn cổ tức.
- EPS tăng khi earnings yield lớn hơn chi phí sau thuế của nguồn tiền mua.
- EPS tăng không đồng nghĩa với giá trị tăng; giá mua so với giá trị nội tại mới quyết định.
- Mua lại bằng tiền vay làm tăng đòn bẩy tài chính.
- Cổ phiếu quỹ không nhận cổ tức và không có quyền biểu quyết.
Formula
EPS sau mua lại = (Net income - Lost after-tax interest) / (Shares outstanding - Shares repurchased)
- Net income
- Lợi nhuận sau thuế trước khi mua lại.
- Lost after-tax interest
- Thu nhập lãi sau thuế bị mất do dùng tiền mặt (hoặc chi phí lãi vay sau thuế tăng thêm nếu vay để mua).
- Shares outstanding
- Số cổ phiếu đang lưu hành trước mua lại.
- Shares repurchased
- Số tiền mua lại / giá mua mỗi cổ phiếu.
Quy tắc nhanh: EPS tăng khi EPS / giá mua > chi phí sau thuế của nguồn tiền.
Examples
Worked Example
Tác động lên EPS khi mua lại bằng tiền mặt
Công ty CP Nhựa Kim Long (số liệu giả định) có lợi nhuận sau thuế 200 tỷ đồng, 100 triệu cổ phiếu, giá 30.000 đồng. Công ty dùng 300 tỷ đồng tiền gửi (lãi 5%/năm, thuế 20%) để mua lại cổ phiếu.
- EPS trước = 200 tỷ / 100 triệu = 2.000 đồng; earnings yield = 2.000 / 30.000 ≈ 6,67%.
- Số cổ phiếu mua lại = 300 tỷ / 30.000 = 10 triệu cổ phiếu.
- Thu nhập lãi sau thuế mất đi = 300 × 5% × (1 - 0,2) = 12 tỷ đồng; lợi nhuận mới = 200 - 12 = 188 tỷ đồng.
- EPS sau = 188 tỷ / 90 triệu ≈ 2.088,89 đồng, tăng khoảng 4,44%.
EPS tăng vì earnings yield 6,67% cao hơn lợi suất sau thuế của tiền mặt 4%. Đây là thay đổi kế toán; giá trị thật cho cổ đông còn phụ thuộc vào giá mua so với giá trị nội tại.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp dư tiền nhưng cổ phiếu giảm sâu
Sau một đợt thị trường giảm mạnh, cổ phiếu của một doanh nghiệp hàng tiêu dùng (số liệu giả định) giao dịch dưới giá trị sổ sách, trong khi doanh nghiệp có tiền mặt bằng 25% vốn hóa và không có kế hoạch đầu tư lớn.
HĐQT thông qua phương án mua lại tối đa 5% số cổ phiếu, công bố thông tin trước khi giao dịch theo quy định. Ngoài tín hiệu về định giá, quyết định này giúp trả tiền dư cho cổ đông muốn rút vốn mà không cam kết mức cổ tức cao lặp lại hằng năm.
Common Mistakes
Common Mistake
Mua lại giá cao chỉ để làm đẹp EPS
Một doanh nghiệp (số liệu giả định) có giá trị nội tại vốn chủ 3.000 tỷ đồng, 100 triệu cổ phiếu (30.000 đồng/cổ phiếu). Ban điều hành mua lại 10 triệu cổ phiếu giá 40.000 đồng để EPS tăng, đạt chỉ tiêu thưởng.
Chi 400 tỷ đồng, giá trị còn lại = 3.000 - 400 = 2.600 tỷ đồng cho 90 triệu cổ phiếu, khoảng 28.888,89 đồng/cổ phiếu, thấp hơn 30.000 đồng. Cổ đông ở lại mất khoảng 1.111 đồng/cổ phiếu dù EPS có thể tăng. Cách đúng: chỉ mua lại khi giá thấp hơn giá trị nội tại và không gắn thưởng ban điều hành thuần túy vào EPS.
- Coi EPS tăng sau mua lại là bằng chứng giá trị doanh nghiệp tăng.
- Mua lại cổ phiếu ở giá cao hơn giá trị nội tại, chuyển giá trị sang cổ đông bán.
- Quên tính thu nhập lãi bị mất hoặc chi phí lãi vay tăng thêm khi tính EPS mới.
- Bỏ qua việc mua lại bằng tiền vay làm tăng đòn bẩy và rủi ro tài chính.
Exam Tip
CFA Level I (Corporate Issuers) cho tính EPS và book value per share sau mua lại, hỏi so sánh earnings yield với chi phí nợ sau thuế.