Earnings per Share (EPS)
Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu
Earnings per share (lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu) là phần lợi nhuận sau thuế thuộc về cổ đông phổ thông chia cho số cổ phiếu phổ thông lưu hành bình quân gia quyền trong kỳ. EPS cho biết mỗi cổ phiếu "làm ra" bao nhiêu đồng lợi nhuận và là mẫu số của hệ số P/E.
Explanation
EPS giúp nhà đầu tư quy lợi nhuận của cả doanh nghiệp về đơn vị mình sở hữu: một cổ phiếu. Nhờ đó có thể so sánh lợi nhuận qua các năm kể cả khi doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu, và tính price-to-earnings ratio (P/E) = giá cổ phiếu / EPS. Tăng trưởng EPS, chứ không phải tăng trưởng lợi nhuận tổng, mới là thứ quyết định giá trị cho cổ đông hiện hữu.
Có hai loại. Basic EPS (EPS cơ bản) dùng số cổ phiếu lưu hành bình quân gia quyền theo thời gian: cổ phiếu phát hành giữa năm chỉ được tính theo số tháng lưu hành. Diluted EPS (EPS suy giảm) giả định mọi công cụ có thể chuyển thành cổ phiếu (trái phiếu chuyển đổi, quyền chọn ESOP, chứng quyền) đều đã chuyển đổi nếu việc đó làm giảm EPS. Theo VAS 30 và hướng dẫn của Thông tư 200/2014/TT-BTC, lợi nhuận dùng tính EPS là lợi nhuận thuộc cổ đông công ty mẹ, sau khi trừ phần trích quỹ khen thưởng, phúc lợi nếu có.
Ở Việt Nam, doanh nghiệp niêm yết thường chia cổ tức bằng cổ phiếu và phát hành cổ phiếu thưởng. Các đợt này không đem lại tiền mới nên chuẩn mực yêu cầu điều chỉnh hồi tố số cổ phiếu của các kỳ trước, như thể chúng đã có từ đầu. Nếu không điều chỉnh, EPS sẽ trông như giảm mạnh dù lợi nhuận tăng. Ngược lại, phát hành thêm cho cổ đông hiện hữu có thu tiền thì chỉ tính theo thời gian lưu hành.
EPS có thể tăng nhờ share buyback (mua lại cổ phiếu) mà lợi nhuận không tăng, hoặc nhờ khoản lãi bất thường. Vì vậy nên nhìn thêm EPS cốt lõi (loại khoản bất thường) và so với tăng trưởng doanh thu, dòng tiền.
Key Points
- EPS = lợi nhuận thuộc cổ đông phổ thông / số cổ phiếu lưu hành bình quân gia quyền.
- Basic EPS dùng số cổ phiếu hiện có; diluted EPS tính thêm công cụ có thể chuyển đổi.
- Cổ tức bằng cổ phiếu và cổ phiếu thưởng phải điều chỉnh hồi tố cho các kỳ trước.
- EPS là mẫu số của P/E, nên sai EPS kéo theo sai định giá.
- EPS tăng không có nghĩa lợi nhuận tổng tăng, có thể do mua lại cổ phiếu.
Formula
Basic EPS = (Lợi nhuận sau thuế thuộc cổ đông công ty mẹ - Cổ tức ưu đãi) / Số cổ phiếu phổ thông lưu hành bình quân gia quyền
- Lợi nhuận sau thuế thuộc cổ đông công ty mẹ
- Lấy trên báo cáo kết quả kinh doanh hợp nhất, sau phần của cổ đông không kiểm soát; theo hướng dẫn hiện hành có thể trừ thêm quỹ khen thưởng, phúc lợi.
- Cổ tức ưu đãi
- Cổ tức của cổ phiếu ưu đãi trong kỳ; hầu hết doanh nghiệp niêm yết Việt Nam không có nên bằng 0.
- Số cổ phiếu bình quân gia quyền
- Mỗi đợt phát hành hoặc mua lại được nhân với tỷ lệ thời gian lưu hành trong kỳ; cổ phiếu thưởng, cổ tức bằng cổ phiếu tính như có từ đầu kỳ sớm nhất được trình bày.
Diluted EPS cộng vào tử số chi phí lãi sau thuế của trái phiếu chuyển đổi và cộng vào mẫu số số cổ phiếu sẽ phát sinh nếu chuyển đổi.
Examples
Worked Example
Basic và diluted EPS của công ty thép
Công ty CP Thép An Phát (số liệu giả định) có lợi nhuận sau thuế thuộc cổ đông năm 2025 là 120 tỷ đồng. Đầu năm có 50 triệu cổ phiếu, ngày 01.07.2025 phát hành thêm 10 triệu cổ phiếu thu tiền. Công ty có trái phiếu chuyển đổi được thành 5 triệu cổ phiếu, chi phí lãi sau thuế của trái phiếu là 4 tỷ đồng/năm.
- Số cổ phiếu bình quân = 50 + 10 × 6/12 = 55 triệu cổ phiếu.
- Basic EPS = 120 tỷ / 55 triệu ≈ 2.181,82 đồng.
- Diluted EPS: tử số = 120 + 4 = 124 tỷ đồng; mẫu số = 55 + 5 = 60 triệu cổ phiếu.
- Diluted EPS = 124 tỷ / 60 triệu ≈ 2.066,67 đồng, thấp hơn basic EPS nên trái phiếu có tác động suy giảm và được tính vào.
An Phát báo cáo basic EPS khoảng 2.182 đồng và diluted EPS khoảng 2.067 đồng. Nhà đầu tư thận trọng thường dùng diluted EPS khi tính P/E.
Real-World Scenario
Nhà đầu tư đọc tác động của ESOP
Anh Hùng theo dõi một công ty công nghệ niêm yết có lợi nhuận tăng 20% mỗi năm. Công ty phát hành ESOP khoảng 3% số cổ phiếu mỗi năm với giá 10.000 đồng, thấp hơn nhiều so với giá thị trường.
Anh Hùng tính lại và thấy EPS chỉ tăng khoảng 16 đến 17% mỗi năm vì số cổ phiếu liên tục tăng. Khi so P/E với các công ty cùng ngành không phát hành ESOP, anh dùng tăng trưởng EPS thay vì tăng trưởng lợi nhuận, và coi ESOP là một chi phí thật đối với cổ đông hiện hữu.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I về treasury stock method
Công ty có 10 triệu cổ phiếu lưu hành, lợi nhuận 25 tỷ đồng, 1 triệu quyền chọn với giá thực hiện 20.000 đồng, giá thị trường bình quân 25.000 đồng. Tính diluted EPS.
- Tiền thu khi thực hiện = 1 triệu × 20.000 = 20 tỷ đồng, đủ mua lại 20 tỷ / 25.000 = 0,8 triệu cổ phiếu.
- Cổ phiếu tăng thêm ròng = 1 - 0,8 = 0,2 triệu cổ phiếu.
- Diluted EPS = 25 tỷ / 10,2 triệu ≈ 2.450,98 đồng (basic EPS = 2.500 đồng).
Khoảng 2.451 đồng. Bẫy: cộng cả 1 triệu quyền chọn vào mẫu số, hoặc tính cả quyền chọn đang out-of-the-money (giá thực hiện cao hơn giá thị trường).
Common Mistakes
Common Mistake
Quên điều chỉnh hồi tố khi chia cổ tức bằng cổ phiếu
Năm 2025 một công ty lãi 100 tỷ đồng với 50 triệu cổ phiếu (EPS 2.000 đồng). Năm 2026 công ty chia cổ tức bằng cổ phiếu tỷ lệ 20%, số cổ phiếu thành 60 triệu, lợi nhuận 108 tỷ đồng. Một bài báo viết EPS giảm từ 2.000 xuống 1.800 đồng, tức giảm 10%.
Sai vì cổ tức bằng cổ phiếu không đem lại vốn mới, phải điều chỉnh hồi tố. EPS 2025 điều chỉnh = 100 tỷ / 60 triệu ≈ 1.666,67 đồng. EPS 2026 = 108 tỷ / 60 triệu = 1.800 đồng, tức tăng 8%, đúng bằng tốc độ tăng lợi nhuận.
- Dùng số cổ phiếu cuối kỳ thay cho số bình quân gia quyền khi có phát hành giữa năm.
- Không điều chỉnh hồi tố EPS các kỳ trước khi có cổ tức bằng cổ phiếu hoặc cổ phiếu thưởng.
- Dùng tổng lợi nhuận sau thuế hợp nhất, chưa trừ phần của cổ đông không kiểm soát.
- Đánh giá tăng trưởng EPS mà không loại khoản lãi bất thường hay tác động của mua lại cổ phiếu.
Exam Tip
CFA Level I (Financial Statement Analysis) hỏi chi tiết weighted average shares, if-converted method và treasury stock method, kể cả bẫy công cụ antidilutive; ACCA FR (IAS 33) hay hỏi bonus issue và rights issue.