Value Added Tax (VAT)
Thuế giá trị gia tăng
Value added tax (VAT, thuế giá trị gia tăng) là thuế gián thu tính trên phần giá trị tăng thêm của hàng hoá, dịch vụ qua mỗi khâu sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng. Doanh nghiệp thu VAT của người mua rồi nộp vào ngân sách sau khi khấu trừ VAT đã trả khi mua vào, nên người chịu thuế cuối cùng là người tiêu dùng. Ở Việt Nam, thuế suất phổ thông là 10%, ngoài ra có mức 5% và 0%.
Explanation
VAT là nguồn thu lớn của ngân sách và ảnh hưởng tới giá bán, dòng tiền và cách ghi nhận doanh thu của mọi doanh nghiệp. Vì doanh nghiệp chỉ là người thu hộ, VAT không phải doanh thu và không phải chi phí nếu được khấu trừ: doanh thu trên báo cáo kết quả kinh doanh là doanh thu chưa có VAT, còn VAT phải nộp nằm ở khoản phải trả Nhà nước.
Theo phương pháp khấu trừ (credit method), VAT phải nộp bằng output VAT (thuế đầu ra) trừ input VAT (thuế đầu vào) được khấu trừ. Thuế đầu ra bằng giá tính thuế nhân thuế suất, ghi trên hoá đơn bán; thuế đầu vào lấy từ hoá đơn mua hàng hợp lệ. Nếu đầu vào lớn hơn đầu ra, doanh nghiệp được chuyển khấu trừ kỳ sau hoặc đề nghị hoàn thuế trong một số trường hợp như xuất khẩu, dự án đầu tư. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ có thể áp dụng phương pháp trực tiếp, tính theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu và không được khấu trừ đầu vào.
Thuế suất 0% áp dụng cho hàng hoá, dịch vụ xuất khẩu đủ điều kiện, khác với hàng hoá không chịu thuế: hàng 0% vẫn được khấu trừ và hoàn thuế đầu vào, còn hàng không chịu thuế thì không. Mức 5% áp dụng cho một số hàng thiết yếu như nước sạch, một số sản phẩm nông nghiệp, thiết bị y tế theo danh mục của luật. Quốc hội nhiều lần giảm 2% thuế suất (từ 10% xuống 8%) cho một số nhóm hàng hoá, dịch vụ theo nghị quyết trong từng giai đoạn.
Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 (hiệu lực từ 01.07.2025) quy định hàng hoá, dịch vụ mua vào từ 5 triệu đồng trở lên phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt thì mới được khấu trừ thuế đầu vào. Hoá đơn điện tử là bắt buộc, và cơ quan thuế đối chiếu dữ liệu hoá đơn giữa người bán và người mua.
Key Points
- Thuế gián thu: doanh nghiệp thu hộ, người tiêu dùng cuối cùng chịu thuế.
- Thuế suất: 10% phổ thông, 5% cho hàng thiết yếu, 0% cho xuất khẩu; có thể có giảm tạm thời.
- VAT phải nộp = thuế đầu ra - thuế đầu vào được khấu trừ.
- Doanh thu kế toán không bao gồm VAT.
- Khấu trừ đầu vào cần hoá đơn hợp lệ và thanh toán không dùng tiền mặt từ 5 triệu đồng.
Formula
VAT payable = Output VAT - Deductible input VAT; Output VAT = Taxable price × VAT rate
- Taxable price
- Giá bán chưa có VAT ghi trên hoá đơn đầu ra.
- VAT rate
- Thuế suất áp dụng cho hàng hoá, dịch vụ: 0%, 5%, 10% (hoặc mức giảm tạm thời nếu có).
- Deductible input VAT
- Tổng VAT trên hoá đơn mua vào hợp lệ, phục vụ hoạt động chịu thuế, đủ điều kiện thanh toán; lấy từ bảng kê hoá đơn mua vào.
Khi đầu vào lớn hơn đầu ra, phần chênh lệch được chuyển kỳ sau hoặc hoàn thuế nếu đủ điều kiện.
Examples
Worked Example
Tính VAT phải nộp của xưởng nội thất
Công ty TNHH Nội thất Mộc Lan (số liệu giả định) trong tháng bán hàng với giá chưa thuế 2.000 triệu đồng, mua gỗ và phụ kiện với giá chưa thuế 1.200 triệu đồng. Toàn bộ chịu thuế suất 10%, hoá đơn mua vào hợp lệ và thanh toán qua ngân hàng.
- Thuế đầu ra: 2.000 × 10% = 200 triệu đồng; khách hàng thanh toán tổng 2.000 + 200 = 2.200 triệu đồng.
- Thuế đầu vào được khấu trừ: 1.200 × 10% = 120 triệu đồng.
- VAT phải nộp: 200 - 120 = 80 triệu đồng.
- Kiểm tra theo giá trị gia tăng: (2.000 - 1.200) × 10% = 800 × 10% = 80 triệu đồng.
Mộc Lan nộp 80 triệu đồng, đúng bằng 10% phần giá trị tăng thêm ở khâu của mình. Doanh thu ghi nhận trên báo cáo là 2.000 triệu đồng, không phải 2.200 triệu đồng.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp xuất khẩu chờ hoàn thuế
Anh Huỳnh Tấn Phát, giám đốc tài chính một công ty xuất khẩu hạt điều, nhận thấy hầu hết doanh thu chịu thuế suất 0% trong khi đầu vào như bao bì, vận chuyển, máy móc chịu 10%. Thuế đầu vào chưa được khấu trừ hết lên tới 3.000 triệu đồng.
Anh Phát lập hồ sơ đề nghị hoàn thuế, chuẩn bị đầy đủ tờ khai hải quan, hợp đồng, chứng từ thanh toán qua ngân hàng, và đưa khoản 3.000 triệu đồng vào dự báo dòng tiền với độ trễ thực tế. Với doanh nghiệp xuất khẩu, tốc độ hoàn VAT là vấn đề vốn lưu động, không chỉ là vấn đề thuế.
Common Mistakes
Common Mistake
Ghi doanh thu gồm cả VAT và trả tiền mặt hoá đơn lớn
Một cửa hàng ghi nhận doanh thu 2.200 triệu đồng (đã gồm VAT 200 triệu đồng) và thanh toán tiền mặt hoá đơn mua máy pha cà phê 50 triệu đồng chưa thuế, VAT 5 triệu đồng.
Doanh thu bị ghi tăng 200 triệu đồng, khoảng 200 / 2.200 ≈ 9,09% số đã ghi; doanh thu đúng là 2.000 triệu đồng. Hoá đơn mua từ 5 triệu đồng trở lên trả bằng tiền mặt không được khấu trừ 5 triệu đồng VAT đầu vào. Cách đúng: tách VAT khỏi doanh thu và thanh toán qua ngân hàng cho các khoản mua vào từ ngưỡng quy định.
- Tính VAT vào doanh thu hoặc vào chi phí khi thuế đầu vào được khấu trừ.
- Nhầm hàng hoá thuế suất 0% với hàng hoá không chịu thuế.
- Kê khai khấu trừ hoá đơn mua vào trả tiền mặt từ 5 triệu đồng trở lên.
- Không theo dõi các đợt giảm thuế suất tạm thời nên xuất hoá đơn sai thuế suất.
Exam Tip
ACCA TX (VNM) có câu hỏi tính VAT phải nộp theo phương pháp khấu trừ, phân biệt hàng 0%, không chịu thuế và các điều kiện khấu trừ, hoàn thuế.