Personal Income Tax (PIT)
Thuế thu nhập cá nhân
Personal income tax (PIT, thuế thu nhập cá nhân) là thuế trực thu đánh vào thu nhập của cá nhân như tiền lương, tiền công, kinh doanh, đầu tư vốn, chuyển nhượng chứng khoán và bất động sản. Với tiền lương của cá nhân cư trú, thuế được tính theo biểu thuế lũy tiến từng phần sau khi trừ bảo hiểm bắt buộc và giảm trừ gia cảnh. Các loại thu nhập khác thường chịu thuế suất toàn phần cố định.
Explanation
PIT ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập thực nhận, nên người đi làm cần hiểu để so sánh lương gross và net, đánh giá đề nghị tăng lương và lập kế hoạch tài chính cá nhân. Doanh nghiệp cũng có trách nhiệm khấu trừ thuế tại nguồn, khai và quyết toán thay cho người lao động khi được ủy quyền.
Cách tính với tiền lương: lấy tổng thu nhập chịu thuế (lương, thưởng, phụ cấp không thuộc diện miễn), trừ các khoản bảo hiểm bắt buộc người lao động đóng (hiện là 10,5%: bảo hiểm xã hội 8%, y tế 1,5%, thất nghiệp 1%), trừ giảm trừ gia cảnh, từ thiện và quỹ hưu trí tự nguyện trong giới hạn, ra thu nhập tính thuế. Từ năm 2026, giảm trừ gia cảnh là 15,5 triệu đồng/tháng cho bản thân người nộp thuế và 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc đã đăng ký. Thu nhập tính thuế được chia thành các bậc, mỗi phần trong bậc nhân với thuế suất của bậc đó theo biểu thuế hiện hành.
Điểm hay bị hiểu sai là lũy tiến từng phần: khi thu nhập vượt sang bậc cao hơn, chỉ phần vượt chịu thuế suất cao hơn, không phải toàn bộ thu nhập. Cần phân biệt marginal tax rate (thuế suất biên, áp cho đồng thu nhập tăng thêm) với average tax rate (thuế suất bình quân, tổng thuế chia tổng thu nhập). Cá nhân không cư trú chịu thuế suất cố định trên thu nhập tại Việt Nam và không được giảm trừ gia cảnh.
Cá nhân cư trú là người ở Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong năm hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam. Thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán, cổ tức, lãi tiền gửi và chuyển nhượng bất động sản có quy định riêng (một số khoản được miễn, một số chịu thuế suất trên giá bán hoặc trên thu nhập) theo quy định hiện hành. Cuối năm, người có thu nhập từ nhiều nơi thường phải tự quyết toán để nộp thêm hoặc được hoàn phần nộp thừa.
Key Points
- Tiền lương của cá nhân cư trú chịu biểu thuế lũy tiến từng phần.
- Trừ bảo hiểm bắt buộc 10,5% và giảm trừ gia cảnh trước khi tính thuế.
- Năm 2026: 15,5 triệu đồng/tháng cho bản thân, 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc.
- Lên bậc chỉ làm phần vượt chịu thuế suất cao hơn.
- Thu nhập từ đầu tư, chuyển nhượng chịu thuế suất toàn phần theo quy định riêng.
Formula
Taxable income = Gross taxable income - Compulsory insurance - Family deductions - Other allowable deductions; PIT = Σ (Taxable income in each bracket × Bracket rate)
- Gross taxable income
- Tổng lương, thưởng, phụ cấp chịu thuế trong tháng, lấy từ bảng lương hoặc chứng từ khấu trừ thuế.
- Compulsory insurance
- Bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp người lao động đóng, hiện là 10,5% lương đóng bảo hiểm (có mức trần theo quy định).
- Family deductions
- Giảm trừ gia cảnh: 15,5 triệu đồng/tháng cho bản thân và 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc đã đăng ký (áp dụng từ năm 2026).
- Bracket rate
- Thuế suất của từng bậc trong biểu thuế lũy tiến từng phần theo biểu thuế hiện hành.
Mỗi bậc chỉ áp thuế suất cho phần thu nhập nằm trong bậc đó.
Examples
Worked Example
Tính thu nhập tính thuế của nhân viên có một người phụ thuộc
Chị Hồ Thanh Mai (số liệu giả định) làm việc tại một công ty ở TP.HCM, lương gross 40 triệu đồng/tháng, lương đóng bảo hiểm bằng lương gross và dưới mức trần. Chị đăng ký một con là người phụ thuộc. Năm tính thuế 2026.
- Bảo hiểm bắt buộc: 40 × 10,5% = 4,2 triệu đồng.
- Giảm trừ gia cảnh: 15,5 + 6,2 = 21,7 triệu đồng.
- Thu nhập tính thuế: 40 - 4,2 - 21,7 = 14,1 triệu đồng/tháng, tương đương 14,1 × 12 = 169,2 triệu đồng/năm.
- Thuế TNCN tháng = tổng của (phần trong 14,1 triệu đồng rơi vào từng bậc × thuế suất bậc đó) theo biểu thuế lũy tiến từng phần hiện hành.
Dù lương gross là 40 triệu đồng, chỉ 14,1 triệu đồng mỗi tháng chịu thuế. Nếu chị Mai đăng ký thêm một người phụ thuộc, thu nhập tính thuế giảm thêm 6,2 triệu đồng/tháng, xuống còn 7,9 triệu đồng.
Real-World Scenario
Nhân viên có thêm thu nhập dịch thuật
Anh Phan Gia Bảo làm kế toán toàn thời gian, đồng thời nhận dịch tài liệu cho hai công ty khác; mỗi lần nhận tiền, các công ty này đã khấu trừ thuế theo tỷ lệ cố định.
Vì có thu nhập từ nhiều nơi, anh Bảo không ủy quyền quyết toán cho công ty chính mà tự quyết toán cuối năm: cộng toàn bộ thu nhập tiền lương, tiền công, trừ giảm trừ, áp biểu lũy tiến, rồi so với số đã bị khấu trừ để nộp thêm hoặc đề nghị hoàn. Anh lưu đủ chứng từ khấu trừ thuế từ cả ba nơi.
Common Mistakes
Common Mistake
Từ chối tăng lương vì sợ lên bậc thuế
Anh Lê Minh Tú được đề nghị tăng lương 2 triệu đồng/tháng nhưng lo rằng lên bậc thuế thì toàn bộ thu nhập sẽ chịu thuế suất cao hơn và thực nhận giảm. Giả sử phần tăng thêm nằm trọn trong bậc có thuế suất 10%.
- Bảo hiểm trên phần tăng thêm: 2 × 10,5% = 0,21 triệu đồng.
- Thu nhập tính thuế tăng thêm: 2 - 0,21 = 1,79 triệu đồng; thuế tăng thêm: 1,79 × 10% = 0,179 triệu đồng.
- Thực nhận tăng thêm: 2 - 0,21 - 0,179 = 1,611 triệu đồng.
Với biểu lũy tiến từng phần, chỉ phần tăng thêm chịu thuế suất của bậc đó, nên anh Tú vẫn thực nhận thêm khoảng 1,611 triệu đồng/tháng. Thu nhập thực nhận không bao giờ giảm chỉ vì lên bậc thuế.
- Nghĩ rằng lên bậc thuế thì toàn bộ thu nhập chịu thuế suất cao hơn.
- Quên đăng ký người phụ thuộc nên không được giảm trừ 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người.
- Ủy quyền cho công ty quyết toán dù có thu nhập vãng lai từ nơi khác chưa được tính.
- Tính thuế trên lương gross mà không trừ bảo hiểm bắt buộc.
Exam Tip
ACCA TX (VNM) hỏi tính thuế TNCN từ tiền lương với các khoản miễn, giảm trừ và phân biệt cá nhân cư trú, không cư trú; luôn dùng biểu thuế và mức giảm trừ trong bảng số liệu đề cho.