Stock
Cổ phiếu
Cổ phiếu là gì? Đặc điểm, phân loại và cách kiếm lời
Cổ phiếu (stock, share) là chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần vốn cổ phần của công ty cổ phần. Mua cổ phiếu là trở thành cổ đông, tức đồng sở hữu doanh nghiệp theo tỷ lệ số cổ phiếu mình nắm giữ.
Cổ phiếu hoạt động thế nào
Một công ty cổ phần chia vốn điều lệ thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần. Ở Việt Nam, cổ phiếu chào bán ra công chúng có mệnh giá 10.000 đồng. Nếu công ty có vốn điều lệ 1.000 tỷ đồng thì có 100 triệu cổ phiếu. Người nắm 1 triệu cổ phiếu sở hữu 1% công ty, được hưởng 1% lợi nhuận được chia và có 1% phiếu biểu quyết trong đại hội đồng cổ đông.
Khi doanh nghiệp phát hành cổ phiếu lần đầu hoặc phát hành thêm, tiền của nhà đầu tư đi vào doanh nghiệp (thị trường sơ cấp). Sau đó cổ phiếu được mua bán qua lại giữa các nhà đầu tư trên sàn giao dịch (thị trường thứ cấp), lúc này tiền đi từ người mua sang người bán chứ không vào doanh nghiệp. Giá trên sàn do cung cầu quyết định và thay đổi từng phút trong phiên.
Mệnh giá chỉ là con số ghi sổ để xác định vốn điều lệ. Thị giá là giá đang giao dịch trên sàn và có thể cao hoặc thấp hơn mệnh giá rất nhiều, vì nó phản ánh kỳ vọng của thị trường về lợi nhuận tương lai của doanh nghiệp.
Nhà đầu tư kiếm lời từ cổ phiếu bằng cách nào
Có hai nguồn lợi nhuận. Thứ nhất là cổ tức (dividend): phần lợi nhuận sau thuế mà công ty chia cho cổ đông, bằng tiền mặt hoặc bằng cổ phiếu. Thứ hai là chênh lệch giá (capital gain): bán cổ phiếu với giá cao hơn giá mua. Tổng hai phần này, sau khi trừ phí và thuế, mới là lợi nhuận thật của khoản đầu tư.
Về dài hạn, giá cổ phiếu đi theo khả năng tạo lợi nhuận của doanh nghiệp. Trong ngắn hạn, giá có thể dao động mạnh vì tâm lý, dòng tiền, tin tức và tình hình vĩ mô như lãi suất hay tỷ giá. Vì vậy cổ phiếu có tiềm năng sinh lời cao hơn tiền gửi ngân hàng nhưng đi kèm rủi ro mất một phần vốn.
- Quyền nhận cổ tức khi công ty quyết định chia.
- Quyền biểu quyết tại đại hội đồng cổ đông (với cổ phiếu phổ thông).
- Quyền ưu tiên mua cổ phiếu phát hành thêm theo tỷ lệ sở hữu.
- Quyền được chia tài sản còn lại khi công ty giải thể, nhưng xếp sau chủ nợ.
Các loại cổ phiếu thường gặp
Theo quyền lợi, có cổ phiếu phổ thông (common stock) và cổ phiếu ưu đãi (preferred stock) như ưu đãi cổ tức, ưu đãi hoàn lại, ưu đãi biểu quyết. Phần lớn cổ phiếu giao dịch trên sàn ở Việt Nam là cổ phiếu phổ thông.
Theo quy mô và đặc điểm, nhà đầu tư hay chia thành cổ phiếu bluechip (vốn hóa lớn, thanh khoản cao, doanh nghiệp đầu ngành), midcap (vốn hóa vừa) và penny (giá thấp, vốn hóa nhỏ, thường biến động mạnh). Theo ngành và chu kỳ, có cổ phiếu chu kỳ như thép, chứng khoán, bất động sản và cổ phiếu phòng thủ như điện nước, hàng tiêu dùng thiết yếu.
Cổ phiếu khác trái phiếu ở đâu
Trái phiếu là giấy nhận nợ: người mua là chủ nợ, được trả lãi theo cam kết và nhận lại gốc khi đáo hạn, bất kể công ty lãi hay lỗ. Cổ phiếu là quyền sở hữu: cổ đông không được cam kết trả lãi, không có ngày đáo hạn và chỉ được nhận phần còn lại sau khi công ty trả hết nợ. Đổi lại, cổ đông được hưởng toàn bộ phần tăng trưởng nếu doanh nghiệp làm ăn tốt, còn trái chủ chỉ nhận đúng mức lãi đã thỏa thuận.
Mua bán cổ phiếu ở Việt Nam
Cổ phiếu được giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và thị trường UPCoM. Muốn mua bán, nhà đầu tư mở tài khoản tại một công ty chứng khoán, nộp tiền rồi đặt lệnh qua ứng dụng. Trên HOSE, lô chẵn là 100 cổ phiếu; số lượng từ 1 đến 99 cổ phiếu là lô lẻ.
Chi phí gồm phí giao dịch do công ty chứng khoán quy định (thường tính theo phần trăm giá trị lệnh) và thuế thu nhập cá nhân. Theo quy định hiện hành, khi bán cổ phiếu nhà đầu tư cá nhân nộp thuế 0,1% trên giá trị bán (dù lãi hay lỗ), và khi nhận cổ tức bằng tiền thì bị khấu trừ thuế 5%. Thuế có thể thay đổi theo luật mới, nên kiểm tra quy định đang áp dụng trước khi tính toán.
Example: Tính lợi nhuận thực của một khoản đầu tư cổ phiếu
Anh Minh (nhân vật giả định) mua 500 cổ phiếu Công ty Cổ phần An Phát (số liệu giả định) giá 24.000 đồng/cổ phiếu. Trong thời gian nắm giữ, công ty trả cổ tức tiền mặt 12% mệnh giá. Sau đó anh bán toàn bộ với giá 27.000 đồng. Phí giao dịch giả định 0,15% mỗi chiều, thuế bán 0,1%, thuế cổ tức 5%.
- Tiền mua = 500 × 24.000 = 12.000.000 đồng; phí mua = 12.000.000 × 0,15% = 18.000 đồng. Tổng vốn bỏ ra = 12.018.000 đồng.
- Cổ tức 12% mệnh giá = 12% × 10.000 = 1.200 đồng/cổ phiếu. Cổ tức trước thuế = 500 × 1.200 = 600.000 đồng; thuế 5% = 30.000 đồng; thực nhận 570.000 đồng.
- Tiền bán = 500 × 27.000 = 13.500.000 đồng; phí bán = 20.250 đồng; thuế bán 0,1% = 13.500 đồng. Thực nhận = 13.500.000 - 20.250 - 13.500 = 13.466.250 đồng.
- Tổng tiền thu về = 13.466.250 + 570.000 = 14.036.250 đồng.
- Lợi nhuận = 14.036.250 - 12.018.000 = 2.018.250 đồng. Tỷ suất lợi nhuận = 2.018.250 / 12.018.000 ≈ 16,8%.
Giá tăng 12,5% (từ 24.000 lên 27.000) nhưng nhờ cổ tức, lợi nhuận thực của anh Minh là khoảng 16,8% sau phí và thuế. Ngược lại, nếu chỉ nhìn chênh lệch giá mà quên phí, thuế thì nhà đầu tư giao dịch nhiều lần trong năm sẽ đánh giá quá cao kết quả của mình.
Common Mistakes
- Nghĩ rằng giá cổ phiếu thấp là rẻ. Cổ phiếu 5.000 đồng có thể đắt hơn cổ phiếu 100.000 đồng nếu so với lợi nhuận và tài sản trên mỗi cổ phiếu; giá tuyệt đối không nói lên mức định giá.
- Nhầm mệnh giá với giá trị. Mệnh giá 10.000 đồng chỉ dùng để tính vốn điều lệ và tỷ lệ cổ tức, không phải giá hợp lý của cổ phiếu.
- Tính lãi lỗ chỉ bằng chênh lệch giá, bỏ qua phí giao dịch, thuế bán và thuế cổ tức, nên kết quả thực tế thấp hơn tưởng tượng.
- Dồn toàn bộ tiền vào một vài mã quen tên mà không hiểu doanh nghiệp kinh doanh gì, kiếm tiền ra sao và đang vay nợ bao nhiêu.
- Dùng tiền vay hoặc tiền cần dùng trong ngắn hạn để mua cổ phiếu, buộc phải bán đúng lúc giá giảm.
Quick Check
Q1. Công ty X có vốn điều lệ 500 tỷ đồng, mệnh giá 10.000 đồng. Chị Lan sở hữu 2,5 triệu cổ phiếu. Tỷ lệ sở hữu của chị Lan là bao nhiêu?
Q2. Nhà đầu tư mua 1.000 cổ phiếu giá 15.000 đồng, sau đó bán giá 14.000 đồng. Bỏ qua phí, thuế bán 0,1% là bao nhiêu?
Q3. Điều nào đúng khi so sánh cổ đông với trái chủ của cùng một công ty?
FAQ
Cần bao nhiêu tiền để bắt đầu mua cổ phiếu?
Không có mức tối thiểu cố định. Với lô lẻ, bạn có thể mua từ 1 cổ phiếu, nên số vốn ban đầu chỉ cần bằng giá một cổ phiếu cộng phí. Tuy vậy, nên bắt đầu bằng số tiền bạn chấp nhận được nếu giảm giá trị trong vài năm.
Mua cổ phiếu có mất hết tiền không?
Có thể, nếu doanh nghiệp phá sản thì cổ đông là người nhận sau cùng và thường không còn gì. Rủi ro này giảm đáng kể khi bạn chọn doanh nghiệp có nền tảng tài chính tốt và đa dạng hóa sang nhiều cổ phiếu hoặc chứng chỉ quỹ.
Cổ phiếu và chứng khoán có phải là một?
Không. Chứng khoán là khái niệm rộng, gồm cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng quyền và chứng khoán phái sinh. Cổ phiếu chỉ là một loại chứng khoán.
Mua cổ phiếu xong bao lâu thì bán được?
Theo chu kỳ thanh toán hiện hành, cổ phiếu mua ngày T về tài khoản vào khoảng trưa ngày làm việc T+2 và có thể bán từ phiên chiều ngày T+2.
Không có thời gian theo dõi thì có nên mua cổ phiếu?
Có thể cân nhắc chứng chỉ quỹ mở hoặc quỹ ETF để chuyên gia quản lý hoặc mô phỏng chỉ số thay bạn. Cách này đa dạng hóa ngay từ đầu và không đòi hỏi theo dõi bảng giá hằng ngày.