Balance of Payments
Cán cân thanh toán quốc tế
Balance of payments (cán cân thanh toán quốc tế) là bảng ghi chép có hệ thống mọi giao dịch kinh tế giữa người cư trú của một quốc gia với phần còn lại của thế giới trong một kỳ. Nó gồm current account (cán cân vãng lai), capital account (cán cân vốn), financial account (cán cân tài chính) và khoản lỗi, sai sót. Kết quả tổng thể cho biết dự trữ ngoại hối của quốc gia tăng hay giảm trong kỳ.
Explanation
Cán cân thanh toán là công cụ chính để đánh giá áp lực lên tỷ giá và sức khỏe đối ngoại của nền kinh tế. Khi ngoại tệ vào nhiều hơn ra (từ xuất khẩu, kiều hối, FDI), nguồn cung ngoại tệ dồi dào, đồng nội tệ được hỗ trợ và ngân hàng trung ương có thể mua vào để tăng dự trữ. Khi ngoại tệ ra nhiều hơn, áp lực mất giá tăng và dự trữ có thể giảm. Nhà phân tích ngoại hối, ngân hàng và nhà đầu tư nước ngoài đều đọc kỹ bảng này.
Current account gồm bốn phần: cán cân hàng hóa (xuất khẩu trừ nhập khẩu hàng hóa), cán cân dịch vụ (du lịch, vận tải, bảo hiểm), primary income (thu nhập sơ cấp: lợi nhuận, cổ tức, lãi vay chuyển ra vào, trong đó có lợi nhuận nhà đầu tư FDI chuyển về nước) và secondary income (thu nhập thứ cấp: chuyển giao vãng lai như kiều hối, viện trợ). Financial account ghi dòng vốn: đầu tư trực tiếp, đầu tư gián tiếp, vay nợ và các khoản đầu tư khác. Lỗi và sai sót là phần chênh lệch thống kê để bảng khớp.
Cần hiểu đúng câu nói cán cân thanh toán luôn cân bằng: về kế toán, tổng các cán cân cộng với thay đổi dự trữ luôn bằng 0. Còn khi nói cán cân thanh toán thặng dư hay thâm hụt, người ta muốn nói cán cân tổng thể trước khi tính thay đổi dự trữ. Thặng dư thương mại hàng hóa cũng không đồng nghĩa thặng dư vãng lai: với nền kinh tế có nhiều doanh nghiệp FDI như Việt Nam, khoản lợi nhuận chuyển ra nước ngoài trong primary income có thể lớn, trong khi kiều hối ở secondary income lại là nguồn ngoại tệ quan trọng.
Key Points
- Ba cán cân chính: vãng lai, vốn, tài chính, cộng lỗi và sai sót.
- Vãng lai gồm hàng hóa, dịch vụ, thu nhập sơ cấp, thu nhập thứ cấp.
- FDI và đầu tư gián tiếp nằm trong cán cân tài chính.
- Cán cân tổng thể dương thì dự trữ ngoại hối tăng.
- Thặng dư thương mại không đồng nghĩa thặng dư vãng lai.
Formula
Overall balance = CA + KA + FA + E&O = Thay đổi dự trữ ngoại hối
- CA
- Current account (cán cân vãng lai) = hàng hóa + dịch vụ + thu nhập sơ cấp + thu nhập thứ cấp.
- KA
- Capital account (cán cân vốn): chuyển giao vốn, mua bán tài sản phi tài chính, thường rất nhỏ.
- FA
- Financial account (cán cân tài chính), ghi theo dòng vốn vào ròng: FDI ròng + đầu tư gián tiếp ròng + vay nợ và đầu tư khác ròng.
- E&O
- Errors and omissions (lỗi và sai sót).
Quy ước dấu ở đây theo cách trình bày phổ biến tại Việt Nam: dòng vốn vào ròng mang dấu dương. Theo chuẩn BPM6 của IMF, cán cân tài chính ghi theo tài sản ròng nên dấu ngược lại; cần đọc chú thích của từng nguồn số liệu.
Examples
Worked Example
Lập cán cân thanh toán cho một nền kinh tế giả định
Một nền kinh tế giả định trong năm (tỷ USD): thặng dư hàng hóa 20, thâm hụt dịch vụ 5, thu nhập sơ cấp ròng -12 (lợi nhuận FDI chuyển ra), thu nhập thứ cấp ròng +10 (kiều hối). Cán cân tài chính: FDI vào ròng 15, đầu tư gián tiếp rút ròng 2, vay nợ và đầu tư khác ra ròng 4. Cán cân vốn 0, lỗi và sai sót -3 (số liệu giả định).
- Cán cân vãng lai: 20 - 5 - 12 + 10 = 13 tỷ USD.
- Cán cân tài chính: 15 - 2 - 4 = 9 tỷ USD.
- Cán cân tổng thể: 13 + 0 + 9 - 3 = 19 tỷ USD.
- Dự trữ ngoại hối tăng tương ứng khoảng 19 tỷ USD.
Nền kinh tế thặng dư cả vãng lai lẫn tài chính, cán cân tổng thể dương 19 tỷ USD, tạo dư địa để ngân hàng trung ương mua ngoại tệ tăng dự trữ và giảm áp lực lên tỷ giá.
Real-World Scenario
Chuyên gia ngoại hối đánh giá áp lực tỷ giá
Anh Việt, chuyên gia kinh doanh ngoại hối tại một ngân hàng giả định, thấy thặng dư thương mại vẫn lớn nhưng dòng vốn đầu tư gián tiếp rút ra mạnh và khoản lỗi, sai sót âm lớn trong vài quý gần đây.
Anh kết luận nguồn cung ngoại tệ thực tế kém hơn số liệu thương mại gợi ý, vì một phần ngoại tệ có thể rời hệ thống qua kênh không chính thức. Ngân hàng tăng trạng thái ngoại tệ dự phòng và tư vấn khách hàng nhập khẩu phòng ngừa một phần nhu cầu USD.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I về phân loại giao dịch
Người lao động ở nước ngoài gửi tiền về cho gia đình, và một tập đoàn nước ngoài xây nhà máy mới trong nước. Hỏi mỗi giao dịch được ghi vào cán cân nào.
- Kiều hối là chuyển giao vãng lai không đối ứng: thu nhập thứ cấp trong cán cân vãng lai.
- Xây nhà máy là đầu tư trực tiếp: cán cân tài chính.
Kiều hối vào current account, FDI vào financial account. Bẫy: xếp FDI vào capital account vì có chữ vốn.
Common Mistakes
Common Mistake
Thặng dư thương mại nhưng thâm hụt vãng lai
Một nền kinh tế giả định có thặng dư hàng hóa 10 tỷ USD. Một người kết luận cán cân vãng lai chắc chắn thặng dư. Số liệu đầy đủ: dịch vụ -6, thu nhập sơ cấp -15, thu nhập thứ cấp +8 (tỷ USD).
Cán cân vãng lai = 10 - 6 - 15 + 8 = -3 tỷ USD, tức thâm hụt. Lợi nhuận chuyển ra của khu vực FDI và thâm hụt dịch vụ đã xóa thặng dư thương mại. Phải cộng đủ bốn phần mới kết luận được về cán cân vãng lai.
- Đồng nhất thặng dư thương mại hàng hóa với thặng dư vãng lai.
- Xếp FDI vào capital account thay vì financial account.
- Hiểu câu cán cân thanh toán luôn cân bằng thành nền kinh tế không bao giờ thâm hụt.
- Bỏ qua quy ước dấu khác nhau giữa các nguồn số liệu khi so sánh.
Exam Tip
CFA Level I (Economics) hỏi các thành phần của balance of payments, phân loại giao dịch vào từng cán cân và quan hệ giữa cán cân vãng lai với tiết kiệm, đầu tư và thâm hụt ngân sách.