Common vs Preferred Stock
Cổ phiếu phổ thông và cổ phiếu ưu đãi
Common stock (cổ phiếu phổ thông) cho cổ đông quyền biểu quyết và hưởng toàn bộ phần lợi nhuận còn lại, còn preferred stock (cổ phiếu ưu đãi) đổi một số quyền lấy ưu đãi cụ thể như cổ tức cố định hoặc quyền được công ty mua lại. Preferred stock vì vậy có tính chất lai giữa cổ phiếu và trái phiếu. Mọi công ty cổ phần đều phải có cổ phần phổ thông, cổ phần ưu đãi thì không bắt buộc.
Explanation
Common stock là loại cổ phần cơ bản: mỗi cổ phần thường có một phiếu biểu quyết, cổ tức không cố định mà phụ thuộc lợi nhuận và quyết định của đại hội đồng cổ đông. Cổ đông phổ thông là người nhận phần còn lại sau cùng (residual claim), nên chịu rủi ro lớn nhất nhưng cũng hưởng toàn bộ phần tăng trưởng khi công ty thành công.
Preferred stock đánh đổi quyền biểu quyết lấy sự ổn định. Trong thông lệ quốc tế, cổ đông ưu đãi được nhận cổ tức theo tỷ lệ cố định trên mệnh giá trước cổ đông phổ thông và đứng trước cổ đông phổ thông khi thanh lý, nhưng vẫn đứng sau chủ nợ. Một số loại có thêm đặc điểm cumulative (cộng dồn cổ tức chưa trả), convertible (chuyển đổi thành cổ phiếu phổ thông) hoặc callable (công ty được mua lại).
Tại Việt Nam, Luật Doanh nghiệp 2020 quy định các loại cổ phần ưu đãi gồm ưu đãi cổ tức, ưu đãi hoàn lại, ưu đãi biểu quyết và các loại khác theo điều lệ công ty. Cổ phần ưu đãi biểu quyết chỉ dành cho tổ chức được Chính phủ ủy quyền và cổ đông sáng lập (trong thời hạn giới hạn). Cổ đông sở hữu cổ phần ưu đãi cổ tức và ưu đãi hoàn lại thường không có quyền biểu quyết. Cổ phiếu niêm yết trên HOSE, HNX gần như đều là cổ phiếu phổ thông.
Khi định giá, preferred stock có cổ tức cố định và không kỳ hạn được xem như một perpetuity (dòng tiền vĩnh viễn): giá trị bằng cổ tức chia cho tỷ suất sinh lời yêu cầu. Vì vậy giá của nó nhạy với lãi suất giống trái phiếu hơn là nhạy với tăng trưởng lợi nhuận.
Key Points
- Common stock: có quyền biểu quyết, cổ tức biến đổi, hưởng toàn bộ tăng trưởng.
- Preferred stock: cổ tức thường cố định, ít hoặc không có quyền biểu quyết.
- Thứ tự nhận tiền khi thanh lý theo thông lệ: chủ nợ, cổ đông ưu đãi, cổ đông phổ thông.
- Preferred stock không kỳ hạn được định giá như perpetuity: D / r.
- Ở Việt Nam, quyền của từng loại cổ phần ưu đãi do Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ công ty quy định.
Formula
Giá trị preferred stock = Dp / rp, với Dp = Tỷ lệ cổ tức ưu đãi × Mệnh giá
- Dp
- Cổ tức ưu đãi hằng năm trên mỗi cổ phần (ghi trong điều lệ hoặc phương án phát hành).
- rp
- Tỷ suất sinh lời nhà đầu tư yêu cầu với cổ phần ưu đãi có rủi ro tương đương.
- Mệnh giá
- Thường là 10.000 đồng/cổ phần ở Việt Nam.
Chỉ áp dụng khi cổ tức cố định, không kỳ hạn và không có quyền chuyển đổi hay mua lại.
Examples
Worked Example
Chia lợi nhuận giữa cổ đông ưu đãi và cổ đông phổ thông
Công ty CP Logistics Hải Long (số liệu giả định) có 40 triệu cổ phần phổ thông và 5 triệu cổ phần ưu đãi cổ tức, mệnh giá 10.000 đồng, cổ tức ưu đãi cố định 9%/năm. Lợi nhuận sau thuế năm nay là 50 tỷ đồng. Hội đồng quản trị đề xuất chia 40% phần còn lại cho cổ đông phổ thông.
- Cổ tức ưu đãi mỗi cổ phần: 9% × 10.000 = 900 đồng.
- Tổng cổ tức ưu đãi: 5.000.000 × 900 = 4,5 tỷ đồng.
- Phần còn lại: 50 - 4,5 = 45,5 tỷ đồng; chia 40%: 45,5 × 40% = 18,2 tỷ đồng.
- Cổ tức mỗi cổ phần phổ thông: 18,2 tỷ / 40 triệu = 455 đồng.
Năm nay cổ đông ưu đãi nhận 900 đồng/cổ phần, cao gấp đôi cổ đông phổ thông (455 đồng). Nhưng nếu lợi nhuận tăng gấp ba, cổ tức ưu đãi vẫn chỉ 900 đồng, còn cổ đông phổ thông có thể nhận nhiều hơn hẳn và hưởng thêm phần tăng giá.
Real-World Scenario
Startup gọi vốn bằng cổ phần ưu đãi chuyển đổi
Công ty CP Công nghệ Thanh Toán Lumi (giả định) gọi vốn từ một quỹ đầu tư mạo hiểm. Quỹ không muốn mua cổ phần phổ thông như nhà sáng lập vì rủi ro cao.
Hai bên thỏa thuận cổ phần ưu đãi có quyền chuyển đổi thành cổ phần phổ thông và quyền được hoàn vốn trước khi công ty bị bán (theo điều lệ và thỏa thuận cổ đông). Nếu công ty thành công, quỹ chuyển đổi để hưởng tăng trưởng; nếu công ty bị bán giá thấp, quỹ được ưu tiên lấy lại vốn trước nhà sáng lập. Đây là cách preferred stock được dùng phổ biến trong private equity và venture capital.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I: định giá preferred stock
Preferred stock mệnh giá 100 USD, cổ tức 6%/năm, không kỳ hạn. Tỷ suất sinh lời yêu cầu là 8%. Giá trị hợp lý là bao nhiêu?
- Cổ tức hằng năm: 6% × 100 = 6 USD.
- Giá trị = 6 / 8% = 75 USD.
Đáp án 75 USD. Bẫy hay gặp: chia cho 6% (ra 100 USD) vì nhầm tỷ lệ cổ tức với tỷ suất sinh lời yêu cầu.
Common Mistakes
Common Mistake
Nghĩ cổ phần ưu đãi luôn có lợi hơn cổ phần phổ thông
Bà Ngọc chọn mua cổ phần ưu đãi cổ tức 9% của một công ty (giả định) thay vì cổ phần phổ thông vì "ưu đãi thì tốt hơn". Ba năm sau, lợi nhuận công ty tăng mạnh, cổ tức phổ thông tăng từ 500 lên 1.500 đồng và giá cổ phần phổ thông tăng gấp đôi.
Bà Ngọc vẫn chỉ nhận 900 đồng/năm và không có quyền biểu quyết. Cổ phần ưu đãi phù hợp với người cần dòng tiền ổn định, không phải người muốn hưởng tăng trưởng. Cách đúng là đọc kỹ quyền lợi cụ thể trong điều lệ và so sánh với mục tiêu đầu tư của mình.
- Nghĩ cổ phần ưu đãi luôn tốt hơn mà không xét việc mất quyền biểu quyết và phần tăng trưởng.
- Nhầm tỷ lệ cổ tức ưu đãi (tính trên mệnh giá) với tỷ suất sinh lời yêu cầu khi định giá.
- Cho rằng cổ đông ưu đãi đứng trước chủ nợ khi công ty phá sản.
- Áp dụng thông lệ nước ngoài cho cổ phần ưu đãi ở Việt Nam mà không đọc Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ.
Exam Tip
CFA Level I (Equity Investments) hỏi so sánh quyền lợi và rủi ro của common và preferred stock, các biến thể cumulative, callable, convertible và định giá preferred stock bằng công thức perpetuity.