Deferred Tax
Thuế thu nhập hoãn lại
Deferred tax (thuế thu nhập hoãn lại) là phần thuế thu nhập doanh nghiệp sẽ phải nộp thêm hoặc được giảm trong tương lai do chênh lệch tạm thời giữa giá trị ghi sổ kế toán và tax base (cơ sở tính thuế) của tài sản, nợ phải trả. Chênh lệch tạo ra deferred tax liability, DTL (thuế hoãn lại phải trả) hoặc deferred tax asset, DTA (tài sản thuế hoãn lại). Mục tiêu là để chi phí thuế trên báo cáo khớp với lợi nhuận kế toán của cùng kỳ.
Explanation
Lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế thường khác nhau. Có những khác biệt chỉ là thời điểm: một khoản chi phí được trừ thuế sớm hơn hoặc muộn hơn so với lúc ghi chi phí kế toán, ví dụ khấu hao thuế nhanh hơn khấu hao kế toán, hay dự phòng chưa được trừ thuế ngay. Những khác biệt này sẽ đảo ngược theo thời gian và tạo ra thuế hoãn lại. Những khác biệt vĩnh viễn, như tiền phạt vi phạm hành chính không được trừ, không bao giờ đảo ngược và không tạo thuế hoãn lại.
Nguyên tắc theo IAS 12 và VAS 17 là phương pháp bảng cân đối: so giá trị ghi sổ với cơ sở tính thuế của từng tài sản, nợ. Với tài sản, nếu giá trị ghi sổ lớn hơn cơ sở tính thuế thì có taxable temporary difference (chênh lệch tạm thời chịu thuế), tạo DTL; nếu nhỏ hơn thì có deductible temporary difference (chênh lệch tạm thời được khấu trừ), tạo DTA. Lỗ tính thuế chưa sử dụng cũng có thể tạo DTA, nhưng chỉ ghi khi chắc chắn tương đối có lợi nhuận chịu thuế trong tương lai để dùng.
Chi phí thuế trên báo cáo kết quả kinh doanh gồm current tax (thuế hiện hành, số phải nộp theo tờ khai) cộng hoặc trừ thay đổi thuế hoãn lại. Ở Việt Nam, thuế suất thuế TNDN phổ thông là 20% và lỗ được chuyển sang tối đa 5 năm liên tiếp; thuế hoãn lại hay phát sinh từ các khoản dự phòng, chi phí trích trước chưa đủ điều kiện trừ, khấu hao khác khung, và chênh lệch đánh giá lại tài sản khi hợp nhất.
Với nhà phân tích, DTL lớn và tăng đều (ví dụ do liên tục đầu tư tài sản và khấu hao thuế nhanh) có thể gần như không bao giờ phải trả, nên đôi khi được coi như vốn chủ sở hữu. DTA lớn từ lỗ lũy kế cần thận trọng vì phụ thuộc vào khả năng có lãi trong tương lai.
Key Points
- Chỉ chênh lệch tạm thời tạo thuế hoãn lại, chênh lệch vĩnh viễn thì không.
- Tài sản: giá trị ghi sổ > cơ sở tính thuế tạo DTL; nhỏ hơn tạo DTA.
- Chi phí thuế = thuế hiện hành + thay đổi DTL - thay đổi DTA.
- DTA từ lỗ chỉ ghi khi có khả năng có lợi nhuận chịu thuế để dùng.
- Đo theo thuế suất dự kiến áp dụng khi chênh lệch đảo ngược.
Formula
DTL = Taxable temporary difference × Tax rate; DTA = Deductible temporary difference × Tax rate; Income tax expense = Current tax + Increase in DTL - Increase in DTA
- Taxable temporary difference
- Phần giá trị ghi sổ của tài sản vượt cơ sở tính thuế (hoặc cơ sở tính thuế của nợ vượt giá trị ghi sổ), từ sổ kế toán và hồ sơ quyết toán thuế.
- Deductible temporary difference
- Phần cơ sở tính thuế của tài sản vượt giá trị ghi sổ (hoặc nợ như dự phòng chưa được trừ thuế).
- Tax rate
- Thuế suất dự kiến áp dụng khi chênh lệch đảo ngược, ở Việt Nam thường là thuế suất TNDN phổ thông 20%.
- Current tax
- Thuế TNDN hiện hành = thu nhập chịu thuế trong kỳ × thuế suất, theo tờ khai quyết toán.
Examples
Worked Example
Thuế hoãn lại do khấu hao thuế nhanh hơn
Công ty CP Cơ khí Thành Đạt (số liệu giả định) mua máy 1.200 triệu đồng. Kế toán khấu hao 6 năm (200 triệu/năm); giả định cơ quan thuế chấp nhận khấu hao 4 năm (300 triệu/năm). Lợi nhuận kế toán trước thuế năm 1 là 2.000 triệu đồng, thuế suất 20%, không có chênh lệch khác.
- Giá trị ghi sổ cuối năm 1 = 1.200 - 200 = 1.000; cơ sở tính thuế = 1.200 - 300 = 900 triệu đồng.
- Chênh lệch tạm thời chịu thuế = 1.000 - 900 = 100 triệu đồng; DTL = 100 × 20% = 20 triệu đồng.
- Thu nhập chịu thuế = 2.000 + 200 - 300 = 1.900; thuế hiện hành = 1.900 × 20% = 380 triệu đồng.
- Chi phí thuế trên báo cáo = 380 + 20 = 400 triệu đồng = 2.000 × 20%.
Thành Đạt nộp 380 triệu đồng năm 1 nhưng ghi chi phí thuế 400 triệu đồng, phần 20 triệu đồng là DTL sẽ đảo ngược ở năm 5 và 6 khi khấu hao thuế đã hết mà khấu hao kế toán vẫn còn.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp khởi nghiệp có lỗ lũy kế
Chị Lan, kế toán trưởng một công ty công nghệ (giả định), có lỗ tính thuế 15 tỷ đồng chưa sử dụng. Ban giám đốc muốn ghi DTA 3 tỷ đồng để lợi nhuận đẹp hơn.
Chị Lan giải thích chỉ được ghi DTA khi có bằng chứng thuyết phục về lợi nhuận chịu thuế trong thời hạn chuyển lỗ 5 năm, như hợp đồng đã ký và kế hoạch được duyệt. Chị đề xuất chỉ ghi phần DTA tương ứng lợi nhuận dự kiến chắc chắn, và thuyết minh phần chưa ghi nhận.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I (Income Taxes)
Một công ty dùng khấu hao nhanh cho mục đích thuế và đường thẳng cho báo cáo. Ở những năm đầu, khoản nào xuất hiện trên bảng cân đối?
Deferred tax liability: khấu hao thuế lớn hơn làm cơ sở tính thuế thấp hơn giá trị ghi sổ, thuế nộp hiện tại thấp hơn chi phí thuế báo cáo. Bẫy là chọn DTA vì nhầm chiều chênh lệch.
Common Mistakes
Common Mistake
Ghi thuế hoãn lại cho chênh lệch vĩnh viễn
Công ty bị phạt vi phạm hành chính 50 triệu đồng, khoản này không được trừ khi tính thuế. Kế toán ghi DTA 50 × 20% = 10 triệu đồng.
Tiền phạt là chênh lệch vĩnh viễn, không bao giờ được trừ thuế ở kỳ nào, nên không tạo DTA. Cách đúng: không ghi thuế hoãn lại, chi phí thuế hiện hành tăng 10 triệu đồng và thuế suất thực tế (effective tax rate) cao hơn 20%.
- Ghi thuế hoãn lại cho chênh lệch vĩnh viễn như tiền phạt, chi phí không có hóa đơn hợp lệ.
- Ghi DTA từ lỗ tính thuế mà không có căn cứ về lợi nhuận chịu thuế tương lai.
- Nhầm chiều: cho rằng khấu hao thuế nhanh tạo tài sản thuế hoãn lại.
- Dùng thuế suất hiện tại khi đã biết thuế suất áp dụng lúc đảo ngược sẽ thay đổi.
Exam Tip
CFA Level I (Financial Statement Analysis) hỏi chiều DTL, DTA, chênh lệch tạm thời và vĩnh viễn, và cách nhà phân tích xử lý DTL khi tính đòn bẩy; ACCA FR có câu tính thuế hoãn lại và chi phí thuế trong báo cáo.