Accounting Equation
Phương trình kế toán
Accounting equation (phương trình kế toán) là đẳng thức Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu, luôn đúng với mọi doanh nghiệp tại mọi thời điểm. Nó nói rằng mọi tài sản doanh nghiệp đang nắm giữ đều được tài trợ bởi chủ nợ hoặc chủ sở hữu. Đây là nền tảng của ghi sổ kép và của bảng cân đối kế toán.
Explanation
Accounting equation trả lời hai câu hỏi cùng lúc: doanh nghiệp có gì (assets, tài sản) và tiền để có những thứ đó đến từ đâu (liabilities, nợ phải trả, và owner's equity, vốn chủ sở hữu). Vì vế phải chỉ là hai nguồn tài trợ cho vế trái, hai vế luôn bằng nhau. Bảng cân đối kế toán theo chế độ kế toán Việt Nam trình bày đúng logic này: phần "Tài sản" ở trên, phần "Nguồn vốn" gồm nợ phải trả và vốn chủ sở hữu ở dưới, và tổng hai phần phải khớp nhau.
Mỗi nghiệp vụ kinh tế làm thay đổi ít nhất hai khoản mục nhưng không bao giờ phá vỡ đẳng thức. Mua máy bằng tiền mặt chỉ đổi tài sản này lấy tài sản khác; vay ngân hàng làm tài sản và nợ phải trả cùng tăng; có lãi làm tài sản và vốn chủ sở hữu cùng tăng. Hiểu điều này giúp người mới học kiểm tra nhanh một bút toán: nếu sau nghiệp vụ hai vế lệch nhau thì chắc chắn đã ghi sai.
Dạng mở rộng (expanded accounting equation) tách vốn chủ sở hữu thành vốn góp, lợi nhuận giữ lại đầu kỳ, cộng doanh thu, trừ chi phí và cổ tức. Dạng này cho thấy báo cáo kết quả kinh doanh nối vào bảng cân đối qua retained earnings (lợi nhuận sau thuế chưa phân phối). Người ta hay nhầm vốn chủ sở hữu với tiền mặt hoặc với vốn điều lệ: thực ra vốn chủ sở hữu chỉ là phần còn lại của tài sản sau khi trừ hết nợ, có thể đang nằm trong hàng tồn kho, máy móc hay khoản phải thu.
Key Points
- Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu, luôn cân bằng sau mọi nghiệp vụ.
- Mỗi nghiệp vụ tác động ít nhất hai khoản mục, đó là cơ sở của ghi sổ kép.
- Vốn chủ sở hữu là phần còn lại (residual claim) sau khi trừ nợ, không phải tiền mặt.
- Dạng mở rộng nối doanh thu, chi phí và cổ tức vào vốn chủ sở hữu.
- Vay nợ làm tài sản tăng nhưng không làm chủ sở hữu giàu thêm.
Formula
Assets = Liabilities + Owner's equity; Owner's equity = Contributed capital + Beginning retained earnings + Revenue - Expenses - Dividends
- Assets
- Tổng tài sản, dòng "Tổng cộng tài sản" trên bảng cân đối kế toán.
- Liabilities
- Tổng nợ phải trả ngắn hạn và dài hạn trong phần nguồn vốn.
- Owner's equity
- Vốn chủ sở hữu, phần còn lại của tài sản sau khi trừ nợ phải trả.
- Contributed capital
- Vốn góp của chủ sở hữu và thặng dư vốn cổ phần.
- Revenue, Expenses, Dividends
- Doanh thu, chi phí trong kỳ (báo cáo kết quả kinh doanh) và cổ tức đã công bố chia.
Dạng mở rộng chỉ là cách tách vốn chủ sở hữu ra để thấy lợi nhuận trong kỳ đi vào bảng cân đối như thế nào.
Examples
Worked Example
Theo dõi phương trình kế toán qua 5 nghiệp vụ đầu tiên
Công ty TNHH Gốm sứ Bình An (số liệu giả định) mới thành lập. Trong tháng đầu: chủ sở hữu góp 500 triệu đồng tiền mặt; vay ngân hàng 300 triệu đồng; mua máy 200 triệu đồng trả tiền ngay; mua hàng hoá 120 triệu đồng chưa trả người bán; bán số hàng có giá vốn 80 triệu đồng, thu ngay 130 triệu đồng.
- Góp vốn: Tài sản 500 = Nợ 0 + Vốn chủ sở hữu 500.
- Vay ngân hàng: Tài sản = 500 + 300 = 800; Nợ = 300; Vốn chủ sở hữu = 500; 800 = 300 + 500.
- Mua máy trả tiền ngay: tiền giảm 200, máy móc tăng 200, tổng tài sản vẫn là 800, hai vế không đổi.
- Mua hàng chịu: Tài sản = 800 + 120 = 920; Nợ = 300 + 120 = 420; Vốn chủ sở hữu = 500; 920 = 420 + 500.
- Bán hàng: tiền tăng 130, hàng hoá giảm 80, tài sản = 920 + 130 - 80 = 970; lợi nhuận 130 - 80 = 50 làm vốn chủ sở hữu = 550; kiểm tra 420 + 550 = 970.
Sau 5 nghiệp vụ, Bình An có tài sản 970 triệu đồng, nợ phải trả 420 triệu đồng và vốn chủ sở hữu 550 triệu đồng. Hai vế luôn cân bằng ở mọi bước, và chỉ nghiệp vụ bán hàng có lãi mới làm vốn chủ sở hữu tăng.
Real-World Scenario
Cán bộ tín dụng đọc nhanh nguồn tài trợ của khách hàng
Chị Thu, cán bộ tín dụng một ngân hàng thương mại, nhận hồ sơ vay của một doanh nghiệp thương mại có tổng tài sản 20 tỷ đồng. Chị chỉ nhìn phương trình kế toán: nợ phải trả 16 tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 4 tỷ đồng.
Chị Thu thấy 80% tài sản được tài trợ bằng nợ, nghĩa là chỉ cần tài sản mất 20% giá trị thì vốn chủ sở hữu về 0. Từ phương trình đơn giản này chị quyết định yêu cầu thêm tài sản bảo đảm và xem kỹ cơ cấu nợ ngắn hạn trước khi đề xuất hạn mức.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CFA Level I về phương trình mở rộng
Vốn góp 1.000, lợi nhuận giữ lại đầu kỳ 200, doanh thu 900, chi phí 650, cổ tức 60, nợ phải trả cuối kỳ 700. Hỏi tổng tài sản cuối kỳ.
- Lợi nhuận giữ lại cuối kỳ = 200 + 900 - 650 - 60 = 390.
- Vốn chủ sở hữu = 1.000 + 390 = 1.390.
- Tổng tài sản = 700 + 1.390 = 2.090.
Đáp án 2.090. Bẫy thường gặp là quên trừ cổ tức (ra 2.150) hoặc cộng doanh thu mà quên trừ chi phí.
Common Mistakes
Common Mistake
Nghĩ rằng vay thêm tiền là giàu thêm
Anh Hùng, chủ một xưởng mộc, vay ngân hàng 1 tỷ đồng và nói với gia đình rằng tài sản công ty vừa tăng 1 tỷ đồng nên công ty đã "lớn gấp đôi". Trước khi vay, công ty có tài sản 1 tỷ đồng, toàn bộ là vốn chủ sở hữu.
Sau khi vay, tài sản là 2 tỷ đồng nhưng nợ phải trả cũng tăng 1 tỷ đồng, nên vốn chủ sở hữu vẫn đúng 1 tỷ đồng. Cách đúng: phần thuộc về chủ là Tài sản - Nợ phải trả, chỉ tăng khi doanh nghiệp có lãi hoặc chủ góp thêm vốn.
- Đồng nhất vốn chủ sở hữu với tiền mặt doanh nghiệp đang có.
- Nhầm vốn chủ sở hữu với vốn điều lệ, bỏ qua lỗ lũy kế hoặc lợi nhuận giữ lại.
- Cho rằng mua tài sản bằng tiền mặt làm tổng tài sản tăng.
- Quên rằng cổ tức làm giảm vốn chủ sở hữu nhưng không phải là chi phí.
Exam Tip
CFA Level I (Financial Statement Analysis) và ACCA FA hay cho vài khoản mục rồi hỏi tìm khoản còn thiếu bằng phương trình mở rộng; luôn kiểm tra đã trừ cổ tức chưa.