Interest Rate Swap
Hợp đồng hoán đổi lãi suất
Interest rate swap (hợp đồng hoán đổi lãi suất) là thoả thuận giữa hai bên trao đổi các khoản tiền lãi tính trên cùng một notional principal (số tiền gốc danh nghĩa) trong một thời gian nhất định, thường một bên trả lãi cố định và bên kia trả lãi thả nổi. Tiền gốc không được trao đổi, chỉ phần chênh lệch tiền lãi được thanh toán ròng ở mỗi kỳ. Doanh nghiệp dùng swap để chuyển khoản vay thả nổi thành cố định hoặc ngược lại.
Explanation
Dạng phổ biến nhất là plain vanilla swap: bên A trả lãi cố định (pay-fixed), nhận lãi thả nổi theo một lãi suất tham chiếu; bên B làm ngược lại. Một doanh nghiệp đang vay thả nổi có thể ký swap trả cố định, nhận thả nổi: phần thả nổi nhận về bù phần thả nổi phải trả ngân hàng cho vay, nên chi phí vay thực tế trở thành cố định bằng lãi suất swap cộng biên độ (spread) của khoản vay.
Lãi suất cố định trong swap được chọn sao cho giá trị hợp đồng bằng 0 lúc ký, tức giá trị hiện tại của chuỗi tiền lãi cố định bằng giá trị hiện tại của chuỗi tiền lãi thả nổi kỳ vọng. Có thể xem swap như một chuỗi forward lãi suất, hoặc như việc phát hành một trái phiếu lãi cố định để mua một trái phiếu lãi thả nổi. Sau khi ký, khi lãi suất thị trường tăng, bên trả cố định có lãi về giá trị; khi lãi suất giảm, bên trả cố định chịu lỗ.
Swap khác với việc vay lại bằng khoản vay cố định mới: không cần tất toán khoản vay cũ, không tốn phí trả nợ trước hạn và có thể chỉ phòng ngừa một phần số dư nợ. Rủi ro còn lại gồm counterparty risk (rủi ro đối tác) và basis risk nếu lãi suất tham chiếu của swap khác lãi suất tham chiếu của khoản vay.
Tại Việt Nam, hoán đổi lãi suất bằng VND và ngoại tệ được thực hiện với các ngân hàng thương mại được phép, theo quy định của Ngân hàng Nhà nước về giao dịch phái sinh lãi suất; thị trường còn khá mỏng so với khu vực. Các doanh nghiệp vay dài hạn lớn như năng lượng, bất động sản, hạ tầng là nhóm có nhu cầu nhiều nhất, đặc biệt khi lãi suất cho vay được điều chỉnh định kỳ theo lãi suất tham chiếu của ngân hàng.
Key Points
- Trao đổi tiền lãi trên cùng notional, không trao đổi tiền gốc.
- Chỉ thanh toán phần chênh lệch ròng mỗi kỳ.
- Vay thả nổi + swap trả cố định = chi phí vay cố định (lãi suất swap + spread).
- Giá trị swap bằng 0 khi ký, thay đổi theo lãi suất thị trường sau đó.
- Rủi ro còn lại: rủi ro đối tác và basis risk.
Formula
Thanh toán ròng của bên trả cố định = (Lãi suất cố định - Lãi suất thả nổi) × Notional × Số ngày / 360 (hoặc 365)
- Lãi suất cố định
- Swap rate ghi trong hợp đồng.
- Lãi suất thả nổi
- Lãi suất tham chiếu xác định đầu kỳ hoặc cuối kỳ theo hợp đồng.
- Notional
- Số tiền gốc danh nghĩa dùng để tính lãi, thường bằng dư nợ khoản vay cần phòng ngừa.
- Số ngày / 360
- Quy ước tính ngày của kỳ thanh toán; kỳ một năm thì hệ số bằng 1.
Kết quả dương: bên trả cố định trả chênh lệch; kết quả âm: bên trả cố định nhận chênh lệch.
Examples
Worked Example
Biến khoản vay thả nổi thành chi phí cố định
Công ty CP Điện mặt trời Ninh Thuận Xanh (số liệu giả định) vay 100 tỷ đồng với lãi suất tham chiếu + 1,5%/năm, trả lãi hằng năm. Công ty ký swap trả cố định 7%, nhận lãi suất tham chiếu, notional 100 tỷ đồng. Lãi suất tham chiếu năm 1 là 6,2%, năm 2 là 7,5%.
- Năm 1: lãi vay = (6,2% + 1,5%) × 100 = 7,7 tỷ đồng; swap trả ròng (7% - 6,2%) × 100 = 0,8 tỷ đồng.
- Chi phí năm 1 = 7,7 + 0,8 = 8,5 tỷ đồng, tức 8,5%.
- Năm 2: lãi vay = (7,5% + 1,5%) × 100 = 9 tỷ đồng; swap nhận ròng (7,5% - 7%) × 100 = 0,5 tỷ đồng.
- Chi phí năm 2 = 9 - 0,5 = 8,5 tỷ đồng, tức 8,5%.
Dù lãi suất tham chiếu thay đổi, chi phí vay luôn là 8,5% = 7% (swap rate) + 1,5% (spread). Công ty lập được kế hoạch dòng tiền trả nợ ổn định cho dự án.
Real-World Scenario
Ngân hàng cân đối kỳ hạn tài sản và nguồn vốn
Bộ phận quản lý tài sản nợ, tài sản có (ALM) của một ngân hàng (giả định) vừa giải ngân một khoản cho vay dự án 10 năm lãi suất cố định, trong khi nguồn vốn chủ yếu là tiền gửi kỳ hạn ngắn có lãi suất thay đổi theo thị trường.
Nếu lãi suất tăng, chi phí vốn tăng mà thu nhập từ khoản vay cố định không đổi, làm thu hẹp net interest margin. Trưởng bộ phận đề xuất ký swap trả cố định, nhận thả nổi với notional bằng một phần dư nợ, để thu nhập thả nổi từ swap đi cùng chiều với chi phí tiền gửi. Hội đồng ALCO phê duyệt kèm hạn mức rủi ro đối tác với ngân hàng đối ứng.
Common Mistakes
Common Mistake
Lấy swap rate làm chi phí vay cuối cùng
Trong ví dụ trên, giám đốc tài chính báo cáo hội đồng quản trị rằng sau khi ký swap, chi phí vay cố định ở 7%/năm, tức 7 tỷ đồng mỗi năm.
Swap chỉ cố định phần lãi suất tham chiếu; biên độ 1,5% của khoản vay vẫn phải trả. Chi phí đúng là 8,5%/năm, tức 8,5 tỷ đồng, cao hơn báo cáo 1,5 tỷ đồng mỗi năm.
- Nghĩ rằng hai bên trao đổi cả tiền gốc trong swap lãi suất.
- Quên cộng spread khoản vay khi tính chi phí vay sau swap.
- Dùng lãi suất tham chiếu của swap khác khoản vay mà không đánh giá basis risk.
- Cho rằng swap luôn có lợi; nếu lãi suất giảm, bên trả cố định phải trả chênh lệch.
Exam Tip
CFA Level I (Derivatives) hỏi swap như chuỗi forward và cách tính thanh toán ròng; CFA Level II yêu cầu định giá swap rate và giá trị swap sau khi ký. FRM Part I hỏi ứng dụng swap trong quản lý rủi ro lãi suất.