Counterparty Credit Risk
Rủi ro đối tác
Counterparty credit risk (CCR, rủi ro đối tác) là rủi ro đối tác trong một hợp đồng phái sinh, repo hay giao dịch chứng khoán vỡ nợ trước khi hoàn tất nghĩa vụ, khi hợp đồng đang có giá trị dương với mình. Khác với khoản vay thông thường, mức dư nợ với đối tác thay đổi liên tục theo giá thị trường. Rủi ro này có tính hai chiều: tuỳ biến động giá, mỗi bên đều có thể là bên chịu rủi ro.
Explanation
Khi ngân hàng cho vay 100 tỷ đồng, dư nợ là 100 tỷ đồng và chỉ ngân hàng chịu rủi ro. Với một hợp đồng hoán đổi lãi suất, giá trị ban đầu thường bằng 0, sau đó có thể dương với bên này và âm với bên kia khi lãi suất thay đổi. Bên đang có giá trị dương (in the money) mất phần giá trị đó nếu đối tác vỡ nợ. Vì vậy CCR là sự kết hợp của credit risk (đối tác có vỡ nợ không) và market risk (khi đó dư nợ là bao nhiêu).
Các khái niệm đo lường chính: current exposure (dư nợ hiện tại) = max(giá trị thị trường, 0); potential future exposure (PFE, dư nợ tiềm năng) là mức dư nợ cao có thể đạt tới ở một độ tin cậy, ví dụ 95%, tại thời điểm tương lai; expected exposure (EE) là dư nợ kỳ vọng. Credit valuation adjustment (CVA, điều chỉnh định giá tín dụng) là giá trị thị trường của rủi ro đối tác, được trừ khỏi giá trị hợp đồng phái sinh.
Công cụ giảm CCR gồm netting agreement (thoả thuận bù trừ, theo hợp đồng khung ISDA), collateral (tài sản bảo đảm) và ký quỹ biến đổi hằng ngày, và giao dịch qua central counterparty (CCP, đối tác bù trừ trung tâm). Một rủi ro đặc biệt nguy hiểm là wrong-way risk (rủi ro ngược chiều): dư nợ tăng đúng lúc đối tác yếu đi, ví dụ mua bảo hiểm tín dụng cho một ngân hàng từ chính một ngân hàng cùng quốc gia.
Ở Việt Nam, giao dịch phái sinh niêm yết (hợp đồng tương lai chỉ số VN30) được bù trừ qua tổng công ty lưu ký và bù trừ, nên rủi ro đối tác của nhà đầu tư rất thấp. Giao dịch OTC như forward ngoại tệ, hoán đổi lãi suất giữa ngân hàng và doanh nghiệp vẫn mang CCR, và ngân hàng phải tính vốn cho phần này khi tính hệ số an toàn vốn.
Key Points
- Dư nợ thay đổi theo giá thị trường và có tính hai chiều.
- Current exposure = max(MtM, 0), PFE đo dư nợ cao có thể xảy ra trong tương lai.
- Netting và collateral là hai công cụ giảm CCR quan trọng nhất.
- CVA là giá của rủi ro đối tác, trừ vào giá trị phái sinh.
- Wrong-way risk: dư nợ tăng đúng lúc đối tác yếu đi.
Formula
CVA ≈ LGD × Σ (EE_t × PD_t × DF_t)
- LGD
- Tỷ lệ tổn thất khi đối tác vỡ nợ, bằng 1 - tỷ lệ thu hồi.
- EE_t
- Expected exposure tại kỳ t, sau netting và collateral, thường từ mô phỏng Monte Carlo.
- PD_t
- Xác suất đối tác vỡ nợ trong kỳ t, thường suy ra từ CDS spread hoặc xếp hạng tín nhiệm.
- DF_t
- Hệ số chiết khấu về hiện tại cho kỳ t.
Theo Basel SA-CCR, EAD = 1,4 × (RC + PFE), trong đó RC là replacement cost (chi phí thay thế) sau netting và collateral.
Examples
Worked Example
Netting, collateral và EAD theo SA-CCR
Ngân hàng TMCP Kim Sơn (số liệu giả định) có ba hợp đồng phái sinh với cùng một đối tác, giá trị thị trường đối với Kim Sơn: +50, -30 và +20 tỷ đồng. Hai bên có thoả thuận netting hợp lệ, Kim Sơn đang giữ 25 tỷ đồng tài sản bảo đảm. Phần PFE add-on theo SA-CCR là 10 tỷ đồng.
- Không netting: dư nợ = 50 + 20 = 70 tỷ đồng (hợp đồng -30 phải trả đầy đủ cho đối tác).
- Có netting: dư nợ = max(50 - 30 + 20, 0) = 40 tỷ đồng.
- Trừ tài sản bảo đảm: replacement cost = 40 - 25 = 15 tỷ đồng.
- EAD theo SA-CCR = 1,4 × (15 + 10) = 35 tỷ đồng.
Netting giảm dư nợ từ 70 xuống 40 tỷ đồng, collateral giảm tiếp xuống 15 tỷ đồng. Vốn phải giữ được tính trên EAD 35 tỷ đồng thay vì một con số lớn hơn nhiều nếu không có hợp đồng khung và ký quỹ.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp xuất khẩu và hợp đồng forward với ngân hàng
Một công ty thuỷ sản ký nhiều hợp đồng bán kỳ hạn USD với một ngân hàng. Khi USD giảm giá, các hợp đồng này có giá trị dương lớn với công ty, nhưng ngân hàng đối tác đang gặp khó khăn về thanh khoản.
Công ty đang chịu CCR với ngân hàng: nếu ngân hàng không thực hiện hợp đồng, công ty mất lợi ích phòng ngừa và phải bán USD theo giá giao ngay thấp hơn. Giám đốc tài chính phân tán hợp đồng sang hai đến ba ngân hàng và theo dõi tổng giá trị thị trường với từng đối tác, như cách ngân hàng đặt hạn mức cho khách hàng.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu FRM về CVA
Expected exposure bình quân với một đối tác trong năm tới là 30 tỷ đồng, xác suất vỡ nợ 1 năm 2%, tỷ lệ thu hồi 40%. Bỏ qua chiết khấu, ước tính CVA.
- LGD = 1 - 40% = 60%.
- CVA ≈ 60% × 30 × 2% = 0,36 tỷ đồng.
CVA khoảng 360 triệu đồng. Bẫy thường gặp là dùng tỷ lệ thu hồi 40% thay cho LGD 60%, ra kết quả 0,24 tỷ đồng.
Common Mistakes
Common Mistake
Cho rằng hợp đồng có giá trị bằng 0 thì không có rủi ro
Một nhân viên ngân hàng không đặt hạn mức đối tác cho hợp đồng hoán đổi lãi suất 5 năm, danh nghĩa 500 tỷ đồng, vì giá trị thị trường lúc ký bằng 0.
Current exposure bằng 0 nhưng PFE thì không: sau 2 đến 3 năm, nếu lãi suất biến động mạnh, hợp đồng có thể có giá trị hàng chục tỷ đồng với ngân hàng. Cách đúng: đặt hạn mức dựa trên PFE, không dựa trên giá trị hiện tại.
- Đánh giá rủi ro đối tác theo giá trị hiện tại mà bỏ qua potential future exposure.
- Cộng gộp dư nợ các hợp đồng mà quên tác động của netting, hoặc giả định netting khi không có hợp đồng khung hợp lệ.
- Bỏ qua wrong-way risk khi đối tác và tài sản cơ sở liên quan chặt chẽ với nhau.
- Nghĩ rằng chỉ ngân hàng mới chịu CCR, trong khi doanh nghiệp ký forward cũng chịu rủi ro với ngân hàng.
Exam Tip
FRM Part II (Credit Risk) hỏi chi tiết về current exposure, PFE, EE, CVA, netting, collateral và wrong-way risk. Câu tính CVA đơn giản và câu về hiệu ứng netting xuất hiện thường xuyên.