Personal Budget
Ngân sách cá nhân
Personal budget (ngân sách cá nhân) là kế hoạch phân bổ thu nhập thực nhận hằng tháng cho các khoản chi, tiết kiệm và trả nợ trước khi tiền được tiêu. Một ngân sách tốt cho biết mỗi đồng thu nhập đi đâu, phần nào còn dư để tích lũy. Nó là công cụ nền tảng của mọi mục tiêu tài chính cá nhân.
Explanation
Personal budget giúp chuyển câu hỏi "cuối tháng còn bao nhiêu" thành "đầu tháng mình quyết định để dành bao nhiêu". Không có ngân sách, khoản tiết kiệm thường là phần thừa ngẫu nhiên, nên dễ bằng không khi có chi tiêu phát sinh. Có ngân sách, tiết kiệm trở thành một dòng chi bắt buộc như tiền nhà.
Cách lập phổ biến gồm ba bước: xác định net income (thu nhập thực nhận) sau bảo hiểm bắt buộc và thuế; liệt kê chi phí cố định (fixed expenses: tiền nhà, trả góp, học phí) và chi phí biến đổi (variable expenses: ăn uống, đi lại, mua sắm); đặt hạn mức cho từng nhóm và ghi chép thực chi để so sánh. Chênh lệch giữa ngân sách và thực chi (budget variance) cho thấy nhóm nào đang vượt kiểm soát.
Personal budget khác với budgeting (lập ngân sách) của doanh nghiệp ở quy mô và mục đích: doanh nghiệp lập ngân sách để kiểm soát lợi nhuận và dòng tiền của nhiều bộ phận, còn ngân sách cá nhân xoay quanh dòng tiền gia đình và các mục tiêu như quỹ dự phòng, mua nhà, hưu trí. Nó cũng khác quy tắc 50/30/20: quy tắc chỉ là một khung tỷ lệ gợi ý, còn ngân sách là bảng chi tiết từng khoản.
Ở Việt Nam, nhiều gia đình có các khoản chi không đều trong năm như Tết, hiếu hỉ, học phí đầu năm, bảo hiểm xe. Cách xử lý là cộng các khoản này theo năm rồi chia 12 để trích trước mỗi tháng (sinking fund), tránh tháng nào đó bị thâm hụt bất ngờ.
Key Points
- Lập ngân sách trên thu nhập thực nhận, không phải lương gross.
- Tách chi phí cố định và chi phí biến đổi để biết nhóm nào có thể cắt giảm.
- Đưa tiết kiệm vào như một khoản chi bắt buộc ngay đầu tháng.
- So sánh ngân sách với thực chi hằng tháng để điều chỉnh.
- Chia đều các khoản chi theo năm (Tết, học phí, bảo hiểm) thành trích trước hằng tháng.
Formula
Savings rate = (Net income - Total expenses) / Net income × 100%
- Net income
- Thu nhập thực nhận trong tháng (lương sau bảo hiểm bắt buộc và thuế, cộng thu nhập khác), lấy từ sao kê tài khoản nhận lương.
- Total expenses
- Tổng chi tiêu trong tháng, kể cả trả nợ và phần trích trước cho chi phí theo năm, lấy từ sổ ghi chép hoặc sao kê thẻ.
Phần Net income - Total expenses là surplus (thặng dư); nếu âm, gia đình đang thâm hụt và phải bù bằng tiết kiệm cũ hoặc vay.
Examples
Worked Example
Ngân sách tháng của một nhân viên văn phòng
Chị Lan (số liệu giả định) thực nhận 25 triệu đồng/tháng. Ngân sách dự kiến: tiền nhà 6 triệu, ăn uống 5 triệu, đi lại 1,5 triệu, điện nước internet 1,5 triệu, giải trí mua sắm 3 triệu, gửi bố mẹ 2 triệu. Cuối tháng, thực chi ăn uống là 6,8 triệu và mua sắm 4,5 triệu, các khoản khác đúng ngân sách.
- Tổng chi theo ngân sách = 6 + 5 + 1,5 + 1,5 + 3 + 2 = 19 triệu đồng.
- Thặng dư dự kiến = 25 - 19 = 6 triệu đồng, savings rate = 6 / 25 = 24%.
- Vượt ngân sách: ăn uống 6,8 - 5 = 1,8 triệu, mua sắm 4,5 - 3 = 1,5 triệu, tổng vượt 3,3 triệu đồng.
- Thực chi = 19 + 3,3 = 22,3 triệu đồng, thặng dư thực tế = 25 - 22,3 = 2,7 triệu đồng.
- Savings rate thực tế = 2,7 / 25 = 10,8%.
Chỉ hai nhóm chi biến đổi vượt hạn mức đã làm tỷ lệ tiết kiệm giảm từ 24% xuống 10,8%. Chị Lan nên chuyển 6 triệu tiết kiệm sang tài khoản riêng ngay ngày nhận lương, rồi tiêu trong phần còn lại.
Real-World Scenario
Gia đình trẻ trích trước chi phí Tết
Vợ chồng anh Bảo (số liệu giả định) mỗi năm chi khoảng 18 triệu đồng cho Tết, 6 triệu cho hiếu hỉ và 6 triệu cho bảo hiểm xe và sức khỏe. Năm trước, tháng Tết họ phải quẹt thẻ tín dụng và mất ba tháng để trả hết.
Năm nay họ cộng 18 + 6 + 6 = 30 triệu đồng, chia 12 được 2,5 triệu đồng/tháng và chuyển vào một tài khoản tiết kiệm riêng. Đến Tết, tiền đã sẵn, không phát sinh nợ thẻ và ngân sách các tháng khác không bị xáo trộn.
Common Mistakes
Common Mistake
Lập ngân sách trên lương gross
Anh Duy (số liệu giả định) có lương gross 30 triệu đồng và lập ngân sách chi 27 triệu đồng/tháng, nghĩ rằng vẫn dư 3 triệu. Thực tế sau bảo hiểm bắt buộc và thuế, tài khoản chỉ nhận khoảng 26 triệu đồng.
Mỗi tháng anh thâm hụt khoảng 26 - 27 = -1 triệu đồng thay vì dư 3 triệu, chênh lệch 4 triệu đồng so với kế hoạch. Cách đúng là lấy số thực nhận trên sao kê làm điểm xuất phát và đặt tiết kiệm trước, chi tiêu sau.
- Lập ngân sách trên lương gross thay vì thu nhập thực nhận.
- Bỏ quên các khoản chi theo năm như Tết, học phí, bảo hiểm nên có tháng bị thâm hụt bất ngờ.
- Coi tiết kiệm là phần còn dư cuối tháng thay vì một khoản chi bắt buộc đầu tháng.
- Lập ngân sách một lần rồi không ghi chép thực chi để so sánh.