Sunk Cost
Chi phí chìm
Sunk cost (chi phí chìm) là khoản chi phí đã phát sinh trong quá khứ và không thể thu hồi, dù doanh nghiệp chọn phương án nào tiếp theo. Vì không thay đổi theo quyết định, chi phí chìm không được đưa vào phân tích khi lựa chọn giữa các phương án. Xu hướng tiếp tục một dự án chỉ vì "đã lỡ bỏ nhiều tiền" được gọi là sunk cost fallacy (ngụy biện chi phí chìm).
Explanation
Quyết định chỉ có thể ảnh hưởng đến tương lai. Tiền đã chi cho nghiên cứu thị trường, thiết kế, phần mềm đang dở dang hay máy móc đã mua đều không quay lại được dù dự án tiếp tục hay dừng. Câu hỏi đúng luôn là: từ thời điểm này, tiền cần chi thêm có tạo ra lợi ích lớn hơn phương án tốt nhất còn lại không?
Trong capital budgeting (hoạch định ngân sách vốn), chi phí chìm như chi phí khảo sát địa điểm đã trả trước khi thẩm định bị loại khỏi dòng tiền dự án. Ngược lại, chi phí cơ hội (ví dụ giá trị cho thuê của mảnh đất công ty đang sở hữu) phải được đưa vào. Đây là hai lỗi kinh điển mà đề thi và thực tế đều hay gặp.
Cần phân biệt sunk cost với committed cost (chi phí đã cam kết): khoản tiền thuê theo hợp đồng chưa trả nhưng không thể hủy cũng không thích hợp cho quyết định, nhưng vẫn là dòng tiền tương lai cần ghi nhận trong kế hoạch tiền mặt. Còn khoản có thể hủy với một mức phạt thì phần phạt là chi phí thích hợp.
Về hành vi, con người thường ngại thừa nhận sai lầm, nên dễ "đổ thêm tiền" vào dự án thua lỗ, tiếp tục một hợp đồng vô ích hay giữ khoản đầu tư chỉ vì muốn gỡ lại. Doanh nghiệp hạn chế điều này bằng cách đặt các điểm dừng (stage gate), để người không trực tiếp phụ trách dự án đánh giá lại và thưởng cho quyết định dừng đúng lúc.
Key Points
- Đã chi, không thu hồi được, không đổi theo phương án.
- Không đưa vào phân tích quyết định hay dòng tiền dự án.
- Khác với committed cost và với chi phí cơ hội.
- Sunk cost fallacy khiến doanh nghiệp đổ thêm tiền vào dự án thua lỗ.
- Chỉ so sánh dòng tiền tương lai của các phương án còn lại.
Examples
Worked Example
Dự án phần mềm quản trị đang dở dang
Công ty TNHH Thương mại Lam Sơn (số liệu giả định) đã chi 1.500 triệu đồng để tự xây phần mềm quản trị. Phương án A: chi thêm 800 triệu để hoàn thiện, giá trị hiện tại lợi ích dự kiến 1.000 triệu đồng. Phương án B: dừng dự án, thuê phần mềm có sẵn với giá trị hiện tại chi phí 450 triệu, giá trị hiện tại lợi ích 900 triệu đồng.
- 1.500 triệu đã chi là chi phí chìm, giống nhau ở cả hai phương án, nên loại khỏi phân tích.
- Phương án A: giá trị ròng = 1.000 - 800 = 200 triệu đồng.
- Phương án B: giá trị ròng = 900 - 450 = 450 triệu đồng.
- Chênh lệch nghiêng về B: 450 - 200 = 250 triệu đồng.
Lam Sơn nên chọn phương án B dù phải "bỏ phí" 1.500 triệu đồng đã chi. Nếu cộng 1.500 triệu vào chi phí của B (với lý do dừng thì mất trắng), kết luận sẽ sai hoàn toàn, vì khoản đó đã mất ở cả hai phương án.
Real-World Scenario
Nhà sản xuất phim cân nhắc quay bổ sung
Chị Linh, giám đốc sản xuất một hãng phim (giả định), đã chi phần lớn ngân sách cho một bộ phim nhưng buổi chiếu thử phản hồi kém. Đạo diễn đề xuất quay bổ sung với chi phí lớn, lập luận rằng "đã bỏ nhiều tiền như vậy thì phải làm cho tới".
Chị Linh yêu cầu so sánh hai phương án chỉ với dòng tiền tương lai: quay bổ sung rồi phát hành rạp, hoặc phát hành ngay trên nền tảng trực tuyến với chi phí quảng bá thấp. Phần ngân sách đã chi không được tính. Kết quả cho thấy quay bổ sung chỉ hợp lý nếu doanh thu phòng vé tăng thêm vượt chi phí quay bổ sung và quảng bá, điều nhóm phân tích đánh giá là khó xảy ra.
Common Mistakes
Common Mistake
Đưa chi phí khảo sát đã trả vào dòng tiền dự án
Một công ty bất động sản đã trả 200 triệu đồng cho khảo sát địa chất. Khi thẩm định dự án, chuyên viên cộng 200 triệu vào vốn đầu tư ban đầu, khiến NPV từ dương 150 triệu đồng thành âm 50 triệu đồng, và đề xuất bỏ dự án.
Chi phí khảo sát đã trả dù dự án có triển khai hay không, nên là chi phí chìm. NPV đúng là dương 150 triệu đồng. Dự án bị loại oan chỉ vì một khoản chi không còn liên quan đến quyết định.
- Tiếp tục dự án thua lỗ vì "đã bỏ quá nhiều tiền".
- Đưa chi phí nghiên cứu, khảo sát đã trả vào dòng tiền thẩm định dự án.
- Nhầm chi phí chìm với chi phí cơ hội, nên loại bỏ nhầm chi phí cơ hội.
- Dùng giá trị sổ sách của tài sản cũ làm chi phí khi quyết định thay thế tài sản.
Exam Tip
CFA Level I (Corporate Issuers) và ACCA FM, ACCA PM thường hỏi dòng tiền nào được đưa vào thẩm định dự án: loại sunk cost, đưa opportunity cost, tính externalities và thay đổi vốn lưu động.