Capital Budgeting
Hoạch định ngân sách vốn
Capital budgeting (hoạch định ngân sách vốn) là quy trình doanh nghiệp xác định, đánh giá và lựa chọn các khoản đầu tư dài hạn như nhà xưởng, máy móc, sản phẩm mới hay mở rộng thị trường. Quy trình này dựa trên dự báo dòng tiền tăng thêm và các tiêu chí như NPV, IRR, payback period để quyết định dự án nào đáng làm.
Explanation
Các khoản đầu tư dài hạn thường lớn, khó đảo ngược và định hình doanh nghiệp trong nhiều năm, nên một quyết định sai có thể gây thiệt hại kéo dài. Capital budgeting tạo ra một quy trình chung: tìm ý tưởng đầu tư, dự báo dòng tiền, đánh giá bằng các tiêu chí tài chính, lập kế hoạch thực hiện và sau cùng là post-audit (kiểm tra sau đầu tư) để so sánh thực tế với dự báo.
Bước khó nhất là ước tính incremental cash flow (dòng tiền tăng thêm): chỉ tính những dòng tiền thay đổi vì có dự án. Phải bao gồm vốn đầu tư ban đầu, dòng tiền hoạt động sau thuế, nhu cầu net working capital (vốn lưu động ròng) và giá trị thanh lý cuối kỳ; phải loại sunk cost (chi phí chìm) và lãi vay (vì chi phí tài trợ đã nằm trong tỷ lệ chiết khấu); phải tính opportunity cost (chi phí cơ hội) như mặt bằng có thể cho thuê và tác động lên sản phẩm hiện có (cannibalization).
Sau khi có dòng tiền, doanh nghiệp chiết khấu bằng chi phí vốn phù hợp với rủi ro dự án để tính NPV, bổ sung IRR, payback và profitability index (chỉ số sinh lời). Khi ngân sách bị giới hạn (capital rationing), doanh nghiệp chọn tổ hợp dự án có tổng NPV cao nhất trong phạm vi vốn có.
Ở các doanh nghiệp Việt Nam, kế hoạch đầu tư hằng năm thường được hội đồng quản trị hoặc đại hội đồng cổ đông phê duyệt cùng kế hoạch kinh doanh. Doanh nghiệp nhà nước còn phải tuân theo quy định riêng về quản lý vốn đầu tư. Một quy trình capital budgeting rõ ràng giúp CFO giải trình vì sao chọn dự án này mà không chọn dự án khác.
Key Points
- Quy trình: tìm ý tưởng, dự báo dòng tiền, đánh giá, thực hiện, post-audit.
- Chỉ dùng dòng tiền tăng thêm sau thuế, không dùng lợi nhuận kế toán.
- Bỏ sunk cost và lãi vay, tính chi phí cơ hội và vốn lưu động.
- NPV là tiêu chí chính, IRR và payback là bổ sung.
- Khi thiếu vốn, chọn tổ hợp dự án có tổng NPV lớn nhất.
Formula
Incremental CF = (ΔRevenue - ΔCash costs - ΔDepreciation) × (1 - t) + ΔDepreciation - CapEx - ΔNWC
- ΔRevenue, ΔCash costs
- Doanh thu và chi phí bằng tiền tăng thêm do dự án, lấy từ kế hoạch kinh doanh của dự án.
- ΔDepreciation
- Khấu hao tăng thêm của tài sản dự án; không phải dòng tiền nhưng làm giảm thuế.
- t
- Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp (thuế suất phổ thông ở Việt Nam là 20%).
- CapEx
- Chi đầu tư tài sản dài hạn trong kỳ.
- ΔNWC
- Thay đổi vốn lưu động ròng (hàng tồn kho, phải thu trừ phải trả); bỏ ra đầu dự án, thường thu hồi cuối dự án.
Examples
Worked Example
Thẩm định dòng sản phẩm nước giải khát mới
Công ty CP Nước giải khát Miền Tây (số liệu giả định) đầu tư máy chiết rót 3.000 triệu đồng, khấu hao đều 3 năm, không có giá trị thanh lý. Mỗi năm doanh thu tăng thêm 2.700 triệu đồng, chi phí bằng tiền tăng thêm 1.200 triệu đồng. Dự án cần 200 triệu đồng vốn lưu động ngay từ đầu, thu hồi cuối năm 3. Thuế suất 20%, chi phí vốn 12%.
- Khấu hao = 3.000 / 3 = 1.000 triệu đồng/năm; EBIT = 2.700 - 1.200 - 1.000 = 500 triệu đồng.
- Dòng tiền hoạt động = 500 × (1 - 20%) + 1.000 = 400 + 1.000 = 1.400 triệu đồng/năm.
- CF0 = -3.000 - 200 = -3.200; CF1 = CF2 = 1.400; CF3 = 1.400 + 200 = 1.600 triệu đồng.
- PV: 1.400 / 1,12 = 1.250,00; 1.400 / 1,12^2 = 1.116,07; 1.600 / 1,12^3 = 1.138,85.
- NPV = 1.250,00 + 1.116,07 + 1.138,85 - 3.200 = 304,92 triệu đồng.
NPV khoảng 305 triệu đồng nên dự án đáng đầu tư. Nếu quên vốn lưu động, NPV bị phóng đại; nếu dùng lợi nhuận sau thuế 400 triệu đồng thay cho dòng tiền 1.400 triệu đồng, dự án sẽ bị loại oan.
Real-World Scenario
Phân bổ ngân sách đầu tư có hạn
Hội đồng quản trị một công ty dược (giả định) chỉ duyệt 50 tỷ đồng cho năm tới, trong khi các phòng ban đề xuất bảy dự án tổng cộng 85 tỷ đồng. Giám đốc tài chính yêu cầu mỗi dự án nộp dòng tiền theo một mẫu chung và dùng cùng chi phí vốn cho các dự án có rủi ro tương đương.
Bà xếp hạng dự án theo profitability index (PV dòng tiền vào / vốn đầu tư), rồi chọn tổ hợp có tổng NPV cao nhất mà không vượt 50 tỷ đồng. Hai dự án bắt buộc về an toàn môi trường được ưu tiên dù NPV thấp. Sau một năm, bà tổ chức post-audit để xem phòng nào dự báo quá lạc quan.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu ACCA FM về relevant cash flow
Một dự án dùng nhà kho hiện đang cho thuê 50 triệu đồng/năm, công ty đã chi 80 triệu đồng nghiên cứu thị trường, và phân bổ 30 triệu đồng chi phí quản lý chung (không đổi dù có dự án). Khoản nào là relevant cash flow?
- Tiền thuê kho bị mất 50 triệu đồng/năm: opportunity cost, có tính.
- Chi phí nghiên cứu 80 triệu đồng: sunk cost, không tính.
- Chi phí quản lý chung phân bổ 30 triệu đồng: không tăng thêm, không tính.
Chỉ có 50 triệu đồng/năm tiền thuê bị mất là dòng tiền thích hợp. Đề ACCA FM thường cài cả ba loại để kiểm tra khái niệm incremental cash flow.
Common Mistakes
Common Mistake
Trừ lãi vay vào dòng tiền dự án
Trong dự án nước giải khát ở trên, công ty vay 2.000 triệu đồng với lãi 10%. Một chuyên viên trừ lãi vay 200 triệu đồng mỗi năm khỏi dòng tiền hoạt động rồi vẫn chiết khấu bằng chi phí vốn 12%.
Chi phí lãi vay đã nằm trong chi phí vốn 12% (WACC). Trừ thêm lãi vào dòng tiền là tính chi phí nợ hai lần, làm NPV bị đánh giá thấp. Cách đúng: dòng tiền dự án tính như thể không vay nợ, phần tài trợ phản ánh qua tỷ lệ chiết khấu.
- Dùng lợi nhuận kế toán thay cho dòng tiền tăng thêm.
- Đưa sunk cost và chi phí chung phân bổ vào dòng tiền dự án.
- Quên vốn lưu động ban đầu và phần thu hồi cuối kỳ.
- Trừ lãi vay vào dòng tiền rồi lại chiết khấu bằng WACC.
Exam Tip
ACCA FM (phần Investment Appraisal) và CMA Part 2 (Investment Decisions) dành nhiều điểm cho việc xác định relevant cash flow, thuế, khấu hao và vốn lưu động; CFA Level I (Corporate Issuers) hỏi nhiều về nguyên tắc và xung đột NPV, IRR.