Systematic vs Unsystematic Risk
Rủi ro hệ thống và rủi ro phi hệ thống
Systematic risk (rủi ro hệ thống, còn gọi market risk) là rủi ro tác động lên toàn bộ thị trường như lãi suất, lạm phát, chu kỳ kinh tế, nên không thể loại bỏ bằng đa dạng hóa. Unsystematic risk (rủi ro phi hệ thống, còn gọi specific risk) là rủi ro riêng của từng doanh nghiệp hay ngành, có thể giảm gần hết khi nắm danh mục đủ đa dạng. Tổng rủi ro của một cổ phiếu bằng hai phần này cộng lại.
Explanation
Phân biệt hai loại rủi ro này giải thích vì sao thị trường chỉ trả thêm lợi nhuận cho một phần rủi ro. Nếu nhà đầu tư có thể loại bỏ rủi ro phi hệ thống gần như miễn phí bằng cách đa dạng hóa, thị trường sẽ không bù đắp cho ai cố tình gánh nó. Chỉ systematic risk, phần không tránh được, mới đòi hỏi phần bù rủi ro. Đây là nền tảng của capital asset pricing model (CAPM) và của khái niệm beta.
Ví dụ systematic risk: Ngân hàng Nhà nước tăng lãi suất điều hành, lạm phát tăng, suy thoái kinh tế, biến động tỷ giá, khủng hoảng toàn cầu. Ví dụ unsystematic risk: doanh nghiệp mất khách hàng lớn, lãnh đạo bị điều tra, sự cố sản xuất, kiện tụng, thay đổi quy định chỉ ảnh hưởng một ngành hẹp.
Về định lượng, tổng phương sai lợi nhuận của một cổ phiếu được tách thành phần hệ thống (beta bình phương nhân phương sai thị trường) và phần phi hệ thống (phương sai của sai số riêng). Tỷ lệ phần hệ thống trên tổng chính là R bình phương của hồi quy lợi nhuận cổ phiếu theo lợi nhuận thị trường. Cổ phiếu vốn hóa lớn, đa ngành thường có tỷ lệ hệ thống cao; cổ phiếu nhỏ, đầu cơ có phần lớn rủi ro là riêng lẻ.
Đừng nhầm systematic risk với systemic risk (rủi ro hệ thống tài chính, nguy cơ sụp đổ dây chuyền của hệ thống ngân hàng). Tiếng Việt đôi khi dịch cả hai là "rủi ro hệ thống", nhưng trong lý thuyết danh mục, systematic risk chỉ phần rủi ro gắn với thị trường chung.
Key Points
- Tổng rủi ro = rủi ro hệ thống + rủi ro phi hệ thống (tính trên phương sai).
- Đa dạng hóa loại bỏ được rủi ro phi hệ thống, không loại được rủi ro hệ thống.
- Thị trường chỉ trả phần bù cho rủi ro hệ thống, đo bằng beta.
- Phần hệ thống = beta^2 × phương sai thị trường.
- Systematic risk khác systemic risk của hệ thống ngân hàng.
Formula
σi^2 = βi^2 × σm^2 + σe^2
- σi^2
- Tổng phương sai lợi nhuận của cổ phiếu i, tính từ chuỗi lợi nhuận lịch sử.
- βi
- Beta của cổ phiếu i so với chỉ số thị trường (ví dụ VN-Index), lấy từ hồi quy hoặc dữ liệu của công ty chứng khoán.
- σm^2
- Phương sai lợi nhuận của chỉ số thị trường.
- σe^2
- Phương sai của phần lợi nhuận riêng (sai số hồi quy), tức rủi ro phi hệ thống.
Các phần được cộng trên phương sai, không cộng trực tiếp trên độ lệch chuẩn.
Examples
Worked Example
Tách rủi ro của một cổ phiếu thủy sản
Cổ phiếu Công ty CP Thủy sản Cửu Long Xanh (số liệu giả định) có độ lệch chuẩn 35%, beta 1,2. Độ lệch chuẩn của VN-Index là 18%.
- Tổng phương sai = 0,35^2 = 0,1225.
- Phương sai hệ thống = 1,2^2 × 0,18^2 = 1,44 × 0,0324 = 0,046656.
- Phương sai phi hệ thống = 0,1225 - 0,046656 = 0,075844, tương ứng độ lệch chuẩn √0,075844 ≈ 27,54%.
- Tỷ lệ rủi ro hệ thống = 0,046656 / 0,1225 ≈ 38,09% tổng phương sai.
Chỉ khoảng 38% rủi ro của cổ phiếu đến từ thị trường chung; khoảng 62% là rủi ro riêng (thời tiết, dịch bệnh tôm cá, thuế chống bán phá giá). Nhà đầu tư nắm riêng mã này gánh nhiều rủi ro không được bù đắp; trong danh mục đa dạng, phần 62% đó phần lớn bị triệt tiêu.
Real-World Scenario
Hai cú sốc trong cùng một tháng
Trong tháng 10, một doanh nghiệp dược niêm yết bị thu hồi giấy phép một sản phẩm chủ lực, cổ phiếu giảm 20%. Cùng tháng, Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh lãi suất điều hành, VN-Index giảm 8%.
Chuyên viên phân tích của một quỹ giải thích với nhà đầu tư: cú sốc dược phẩm là rủi ro phi hệ thống, danh mục 40 mã chỉ chịu ảnh hưởng nhỏ vì mã này chiếm 2% tỷ trọng. Cú sốc lãi suất là rủi ro hệ thống, gần như mọi mã đều giảm, nên quỹ chỉ có thể giảm tác động bằng cách hạ tỷ trọng cổ phiếu hoặc phòng vệ (hedging) bằng hợp đồng tương lai VN30.
Common Mistakes
Common Mistake
Đòi phần bù cho rủi ro có thể đa dạng hóa
Một nhà đầu tư lập luận cổ phiếu A có độ lệch chuẩn 50%, cao gấp đôi cổ phiếu B (25%), nên A phải có lợi nhuận kỳ vọng cao gấp đôi B. Tuy nhiên beta của A là 0,8 còn của B là 1,3.
Theo CAPM, thị trường chỉ bù đắp rủi ro hệ thống. Với lãi suất phi rủi ro 3% và phần bù thị trường 8%, lợi nhuận đòi hỏi của A = 3% + 0,8 × 8% = 9,4%, của B = 3% + 1,3 × 8% = 13,4%. Cổ phiếu biến động mạnh hơn lại có lợi nhuận đòi hỏi thấp hơn, vì phần lớn biến động của A là riêng lẻ.
- Cộng trực tiếp độ lệch chuẩn hệ thống và phi hệ thống thay vì cộng phương sai.
- Cho rằng rủi ro càng cao (theo độ lệch chuẩn) thì lợi nhuận đòi hỏi càng cao, bỏ qua beta.
- Nhầm systematic risk với systemic risk của hệ thống tài chính.
- Tin rằng nắm đủ nhiều cổ phiếu sẽ tránh được thua lỗ khi cả thị trường giảm.
Exam Tip
CFA Level I (Portfolio Management) thường hỏi khái niệm: loại rủi ro nào được thị trường bù đắp, và yêu cầu tách tổng phương sai thành phần hệ thống và phi hệ thống từ beta.