Vietnamese Accounting Standards (VAS)
Chuẩn mực kế toán Việt Nam
Vietnamese Accounting Standards, VAS (chuẩn mực kế toán Việt Nam) là hệ thống 26 chuẩn mực kế toán do Bộ Tài chính ban hành trong giai đoạn 2001 đến 2005, xây dựng chủ yếu dựa trên các chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) thời điểm đó. VAS đi cùng chế độ kế toán doanh nghiệp quy định hệ thống tài khoản, chứng từ, sổ sách và mẫu báo cáo tài chính. Đây là khung bắt buộc cho phần lớn doanh nghiệp tại Việt Nam.
Explanation
Khung pháp lý kế toán ở Việt Nam có ba tầng: Luật Kế toán (hiện là Luật số 88/2015/QH13), các chuẩn mực VAS, và chế độ kế toán hướng dẫn chi tiết. Chế độ kế toán doanh nghiệp lớn lâu nay là Thông tư 200/2014/TT-BTC, doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể dùng Thông tư 133/2016/TT-BTC; các văn bản này được sửa đổi, thay thế theo quy định hiện hành nên cần kiểm tra văn bản mới nhất. Báo cáo gồm bảng cân đối kế toán (B01-DN), báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (B02-DN), báo cáo lưu chuyển tiền tệ (B03-DN) và thuyết minh (B09-DN).
Khác với IFRS dựa trên nguyên tắc, VAS và chế độ kế toán Việt Nam mang tính quy định (rules-based): hệ thống tài khoản thống nhất (ví dụ 131 phải thu khách hàng, 331 phải trả người bán, 352 dự phòng phải trả), bút toán hướng dẫn cụ thể, mẫu biểu cố định. Điều này giúp dễ kiểm tra, dễ quản lý thuế, nhưng kém linh hoạt khi có giao dịch phức tạp.
Do được xây dựng từ IAS cũ và chưa cập nhật nhiều năm, VAS chủ yếu dùng historical cost (giá gốc), thiếu các chuẩn mực tương đương IFRS 9 (công cụ tài chính), IFRS 13 (giá trị hợp lý), IAS 36 (suy giảm giá trị) và IFRS 16 (thuê tài sản); lợi thế thương mại được phân bổ tối đa 10 năm thay vì test impairment; thuê hoạt động vẫn nằm ngoài bảng cân đối. Dự phòng tài sản thường theo tỷ lệ quy định, ví dụ dự phòng phải thu khó đòi theo thời gian quá hạn.
Vì vậy, khi phân tích doanh nghiệp Việt Nam, cần nhớ giá trị sổ sách có thể khác xa giá trị thị trường (đất mua từ lâu ghi theo giá gốc), nợ thuê không hiện trên bảng cân đối, và lợi nhuận bị ảnh hưởng bởi phân bổ lợi thế thương mại. Lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam (Quyết định 345/QĐ-BTC năm 2020) đang dần thu hẹp khoảng cách này.
Key Points
- 26 chuẩn mực ban hành 2001 đến 2005, dựa trên IAS thời điểm đó.
- Đi kèm chế độ kế toán quy định hệ thống tài khoản và mẫu báo cáo thống nhất.
- Chủ yếu dùng giá gốc, ít dùng giá trị hợp lý.
- Chưa có chuẩn mực tương đương IFRS 9, IFRS 13, IAS 36, IFRS 16.
- Lợi thế thương mại phân bổ tối đa 10 năm, thuê hoạt động không ghi nợ.
Examples
Worked Example
Ảnh hưởng của phân bổ lợi thế thương mại lên lợi nhuận VAS
Tập đoàn Bán lẻ Phương Nam (số liệu giả định) có lợi thế thương mại 100 tỷ đồng từ một thương vụ mua lại. Lợi nhuận trước thuế trước chi phí phân bổ lợi thế thương mại là 80 tỷ đồng mỗi năm. Theo VAS, lợi thế thương mại phân bổ đều 10 năm; theo IFRS, giả định không có suy giảm.
- Chi phí phân bổ mỗi năm theo VAS = 100 / 10 = 10 tỷ đồng.
- Lợi nhuận trước thuế theo VAS = 80 - 10 = 70 tỷ đồng; theo IFRS = 80 tỷ đồng.
- Sau 3 năm, lợi thế thương mại trên bảng cân đối VAS = 100 - 3 × 10 = 70 tỷ đồng; theo IFRS vẫn là 100 tỷ đồng.
- Chênh lệch lợi nhuận mỗi năm = 10 / 70 ≈ 14,3% so với lợi nhuận VAS.
Cùng một hoạt động kinh doanh, lợi nhuận IFRS cao hơn lợi nhuận VAS khoảng 14,3% mỗi năm (VAS thấp hơn IFRS 10 / 80 = 12,5%) và vốn chủ sở hữu thấp dần theo phân bổ. Khi so P/E với doanh nghiệp lập theo IFRS, nên cộng lại chi phí phân bổ này.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp nhỏ chọn chế độ kế toán
Chị Thu mở công ty TNHH thiết kế nội thất (giả định) với 12 nhân viên và hỏi kế toán dịch vụ nên dùng chế độ nào.
Kế toán giải thích doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể chọn chế độ kế toán dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (Thông tư 133/2016/TT-BTC hoặc văn bản thay thế) với hệ thống tài khoản gọn hơn, hoặc chế độ kế toán doanh nghiệp đầy đủ nếu dự định gọi vốn, vay ngân hàng lớn hay sau này cần chuyển sang IFRS. Chị Thu chọn chế độ đầy đủ vì đang đàm phán với một nhà đầu tư.
Common Mistakes
Common Mistake
Tin giá trị sổ sách phản ánh giá trị thị trường
Một nhà đầu tư thấy công ty Y có P/B 0,8 lần và cho rằng cổ phiếu "rẻ hơn giá trị tài sản". Nhưng công ty Y có khu đất ghi theo giá gốc 50 tỷ đồng mua từ lâu, nay giá thị trường khoảng 400 tỷ đồng, đồng thời có các khoản phải thu cũ chưa trích đủ dự phòng.
VAS dùng giá gốc nên giá trị sổ sách có thể thấp hơn nhiều (khu đất) hoặc cao hơn (phải thu chưa dự phòng đủ) so với thực tế. Cách đúng là đọc thuyết minh, đánh giá lại từng khoản trọng yếu trước khi dùng P/B để kết luận.
- So sánh trực tiếp lợi nhuận, đòn bẩy của doanh nghiệp VAS với đối thủ IFRS mà không điều chỉnh.
- Nghĩ rằng giá trị tài sản trên báo cáo VAS là giá trị thị trường.
- Bỏ qua cam kết thuê hoạt động trong thuyết minh vì chúng không nằm trên bảng cân đối.
- Viện dẫn số thông tư cũ mà không kiểm tra văn bản sửa đổi, thay thế mới nhất.
Exam Tip
VAS không phải nội dung thi chính của CFA hay ACCA, nhưng hiểu khác biệt VAS và IFRS giúp người luyện ACCA FR và CFA Level I áp dụng kiến thức vào báo cáo của doanh nghiệp Việt Nam.