Giá trị thời gian của tiền là gì? Công thức, ví dụ dễ hiểu

Vì sao một đồng hôm nay đáng giá hơn một đồng ngày mai

Có ba lý do chính. Thứ nhất là chi phí cơ hội: nếu có 100 triệu đồng hôm nay, bạn có thể gửi tiết kiệm hoặc đầu tư và sau một năm có nhiều hơn 100 triệu. Chờ một năm mới nhận 100 triệu nghĩa là bỏ lỡ phần sinh lời đó. Thứ hai là lạm phát: giá cả tăng làm sức mua của cùng một số tiền giảm dần theo thời gian. Thứ ba là rủi ro: lời hứa trả tiền trong tương lai có thể không được thực hiện đầy đủ, nên khoản tiền càng xa và càng bất định thì càng kém giá trị ở hiện tại.

Vì vậy, trong tài chính không bao giờ cộng thẳng các khoản tiền ở những thời điểm khác nhau. 100 triệu năm nay và 100 triệu năm sau là hai thứ khác nhau, giống như 100 đô la và 100 nghìn đồng là hai đơn vị khác nhau. Lãi suất đóng vai trò tỷ giá quy đổi giữa hiện tại và tương lai.

Hai phép quy đổi cơ bản: ghép lãi và chiết khấu

Ghép lãi (compounding) đưa tiền từ hiện tại ra tương lai: số tiền hôm nay cộng thêm lãi qua từng kỳ, và lãi kỳ trước lại sinh lãi ở kỳ sau. Kết quả là giá trị tương lai (Future Value, FV).

Chiết khấu (discounting) làm ngược lại: đưa khoản tiền tương lai về hiện tại bằng cách chia cho (1 + r) mũ số kỳ. Kết quả là giá trị hiện tại (Present Value, PV). Lãi suất dùng để chiết khấu gọi là tỷ suất chiết khấu, phản ánh mức sinh lời tối thiểu mà người nhận tiền đòi hỏi với mức rủi ro tương ứng.

• FV = PV × (1 + r)^n: dùng khi hỏi "số tiền này sau n năm sẽ thành bao nhiêu".
• PV = FV / (1 + r)^n: dùng khi hỏi "khoản tiền tương lai này đáng giá bao nhiêu hôm nay".
• Với chuỗi khoản tiền, quy đổi từng khoản về cùng một thời điểm rồi mới cộng lại.

Giá trị thời gian của tiền dùng vào việc gì

Gần như mọi quyết định tài chính đều dựa trên nguyên lý này. Doanh nghiệp dùng nó để thẩm định dự án qua NPV và IRR, định giá doanh nghiệp bằng chiết khấu dòng tiền (DCF), so sánh phương án thuê hay mua tài sản, hoặc quyết định có nên nhận chiết khấu thanh toán sớm của nhà cung cấp. Ngân hàng dùng nó để tính lịch trả nợ, lãi suất hiệu dụng và giá trái phiếu.

Với cá nhân, giá trị thời gian của tiền giúp trả lời những câu hỏi rất đời thường: nên nhận thưởng một lần hay chia nhiều đợt, mua trả góp có thật sự 0% không, cần tiết kiệm mỗi tháng bao nhiêu để có khoản hưu trí mong muốn.

Phân biệt với lãi đơn, lãi kép và lạm phát

Giá trị thời gian của tiền là nguyên lý, còn lãi kép là cơ chế tính toán thường dùng để thể hiện nguyên lý đó. Lãi đơn chỉ tính lãi trên vốn gốc, lãi kép tính lãi trên cả gốc lẫn lãi đã nhập vốn. Các công thức FV, PV chuẩn trong tài chính doanh nghiệp đều dùng lãi kép.

Lạm phát chỉ là một trong các lý do khiến tiền mất giá trị theo thời gian. Ngay cả khi lạm phát bằng 0, tiền hôm nay vẫn đáng giá hơn vì có thể đầu tư sinh lời và vì tương lai luôn có rủi ro. Khi phân tích, cần nhất quán: dòng tiền danh nghĩa (đã gồm lạm phát) thì chiết khấu bằng lãi suất danh nghĩa, dòng tiền thực thì chiết khấu bằng lãi suất thực.

Áp dụng trong bối cảnh Việt Nam

Người Việt thường so sánh mọi cơ hội với lãi suất tiết kiệm ngân hàng, đó chính là cách dùng chi phí cơ hội một cách trực giác. Tuy nhiên, khi so sánh một dự án kinh doanh hay một khoản đầu tư rủi ro hơn tiền gửi, tỷ suất chiết khấu cần cao hơn lãi suất tiết kiệm để bù cho rủi ro.

Lãi suất tiền gửi và cho vay ở Việt Nam thay đổi theo từng thời kỳ và từng ngân hàng. Trong ví dụ học tập, nên ghi rõ mức lãi suất giả định; khi áp dụng thật, hãy tra lãi suất hiện hành tại thời điểm ra quyết định.

Formula

Example: Nhận 100 triệu hôm nay hay 110 triệu sau 2 năm?

Common Mistakes

• Cộng thẳng các khoản tiền ở những năm khác nhau, ví dụ nói dự án thu về tổng 3 tỷ nên chắc chắn lớn hơn 2,5 tỷ vốn bỏ ra, mà không chiết khấu.
• Dùng lãi suất năm cho kỳ tháng hoặc ngược lại: gửi 12 tháng với lãi suất 6%/năm thì r tháng là 0,5%, không phải 6%.
• Dùng lãi suất tiết kiệm làm tỷ suất chiết khấu cho mọi khoản tiền, kể cả dự án kinh doanh rủi ro cao, khiến giá trị hiện tại bị thổi phồng.
• Trộn dòng tiền danh nghĩa với lãi suất thực (hoặc ngược lại), làm kết quả lệch đúng bằng tác động của lạm phát.

Quick Check

FAQ

Related Concepts

• Present valueGiá trị hiện tại (PV)
• Compound interestLãi kép
• Net present valueGiá trị hiện tại ròng (NPV)
• Opportunity costChi phí cơ hội