Activity-Based Costing (ABC)
Tính giá theo hoạt động
Activity-based costing (ABC, tính giá theo hoạt động) là phương pháp phân bổ chi phí sản xuất chung và chi phí gián tiếp cho sản phẩm, khách hàng hay dịch vụ dựa trên các hoạt động thực sự tiêu hao nguồn lực, như số lần chuẩn bị máy hay số lần kiểm tra chất lượng. Mỗi hoạt động có một cost driver (tiêu thức phân bổ) riêng thay vì dùng một tiêu thức chung như giờ máy. Nhờ vậy giá thành phản ánh sát hơn mức độ phức tạp của từng sản phẩm.
Explanation
Phương pháp truyền thống gom toàn bộ chi phí sản xuất chung vào một quỹ rồi phân bổ theo giờ máy hoặc giờ công. Cách này hợp lý khi chi phí gián tiếp nhỏ và sản phẩm đồng nhất. Khi doanh nghiệp có nhiều mẫu mã, lô nhỏ, đơn hàng đặt riêng, chi phí gián tiếp (chuẩn bị máy, thiết kế, kiểm tra, mua hàng, giao hàng) tăng mạnh và thường do sản phẩm số lượng ít gây ra. Phân bổ theo giờ máy khiến sản phẩm sản lượng lớn "gánh hộ" chi phí cho sản phẩm phức tạp.
ABC làm theo bốn bước: xác định các hoạt động chính, gom chi phí vào từng activity cost pool (nhóm chi phí hoạt động), chọn cost driver cho mỗi hoạt động và tính activity rate (tỷ lệ phân bổ), rồi phân bổ chi phí cho sản phẩm theo số lượng driver mà sản phẩm sử dụng. Hoạt động thường được chia theo cấp: cấp đơn vị (giờ máy), cấp lô (chuẩn bị máy), cấp sản phẩm (thiết kế, quản lý mã hàng) và cấp doanh nghiệp.
ABC không chỉ dùng cho sản xuất. Ngân hàng, công ty logistics, thương mại điện tử dùng ABC để tính chi phí phục vụ từng khách hàng hoặc từng kênh, phát hiện khách hàng đặt nhiều đơn nhỏ, đổi trả nhiều tuy doanh thu lớn nhưng thực ra không có lãi. Biến thể time-driven ABC (ABC theo thời gian) đơn giản hóa bằng cách ước tính thời gian mỗi giao dịch và chi phí mỗi phút của nguồn lực.
Nhược điểm: tốn công thiết lập và duy trì, cần dữ liệu hoạt động chi tiết. Chi phí ABC phân bổ cho một sản phẩm vẫn chứa định phí không tự mất đi khi bỏ sản phẩm, nên khi ra quyết định ngắn hạn vẫn cần phân tích relevant costs (chi phí thích hợp).
Key Points
- Phân bổ chi phí gián tiếp theo hoạt động và cost driver, không theo một tiêu thức chung.
- Activity rate = chi phí của hoạt động / tổng số lượng cost driver.
- Thường cho thấy sản phẩm lô nhỏ, phức tạp đắt hơn nhiều so với phương pháp truyền thống.
- Dùng được cho chi phí phục vụ khách hàng và kênh bán, không chỉ sản xuất.
- Chi phí ABC chưa chắc là chi phí tránh được khi bỏ sản phẩm.
Formula
Activity rate = Activity cost pool / Total cost driver quantity; Overhead assigned = Activity rate × Driver quantity used
- Activity cost pool
- Tổng chi phí gom cho một hoạt động (lương tổ chuẩn bị máy, vật tư kiểm tra...), lấy từ sổ chi phí sản xuất chung phân tích theo hoạt động.
- Total cost driver quantity
- Tổng số lượng tiêu thức của hoạt động trong kỳ, ví dụ tổng số lần chuẩn bị máy.
- Driver quantity used
- Số lượng tiêu thức mà một sản phẩm hoặc khách hàng sử dụng.
Examples
Worked Example
Thùng carton tiêu chuẩn và thùng in theo yêu cầu
Công ty CP Bao bì Hưng Long (số liệu giả định) có chi phí sản xuất chung 600 triệu đồng/tháng. Thùng tiêu chuẩn: 100.000 thùng, 8.000 giờ máy, 20 lần chuẩn bị máy, 100 lần kiểm tra. Thùng in theo yêu cầu: 10.000 thùng, 2.000 giờ máy, 60 lần chuẩn bị máy, 300 lần kiểm tra. Theo hoạt động: chuẩn bị máy 240 triệu, kiểm tra 120 triệu, vận hành máy 240 triệu đồng.
- Truyền thống theo giờ máy: 600.000.000 / 10.000 giờ = 60.000 đồng/giờ; thùng tiêu chuẩn nhận 480 triệu (4.800 đồng/thùng), thùng in nhận 120 triệu (12.000 đồng/thùng).
- Activity rate: chuẩn bị máy = 240 / 80 = 3 triệu/lần; kiểm tra = 120 / 400 = 0,3 triệu/lần; vận hành = 240 / 10.000 = 0,024 triệu/giờ.
- Thùng tiêu chuẩn: 20 × 3 + 100 × 0,3 + 8.000 × 0,024 = 60 + 30 + 192 = 282 triệu, tức 2.820 đồng/thùng.
- Thùng in: 60 × 3 + 300 × 0,3 + 2.000 × 0,024 = 180 + 90 + 48 = 318 triệu, tức 31.800 đồng/thùng.
Chi phí chung mỗi thùng in theo yêu cầu là 31.800 đồng chứ không phải 12.000 đồng. Nếu báo giá thùng in dựa trên con số cũ, Hưng Long đang bán lỗ mà không biết, trong khi thùng tiêu chuẩn bị định giá quá cao và dễ mất khách vào tay đối thủ.
Real-World Scenario
Công ty logistics tính chi phí phục vụ từng khách hàng
Chị Ngọc, trưởng phòng kế toán quản trị một công ty kho vận ở Bình Dương (giả định), áp dụng time-driven ABC: đo thời gian nhận hàng, lấy hàng theo dòng đơn, đóng gói, xử lý đổi trả, và chi phí mỗi phút của nhân sự kho.
Khách hàng thương mại điện tử lớn nhất chiếm 30% doanh thu nhưng có tỷ lệ đổi trả cao và đơn rất nhỏ, chi phí phục vụ vượt doanh thu. Công ty không bỏ khách hàng này mà đàm phán lại biểu phí: tính phí theo dòng đơn và phí xử lý đổi trả, biến khách hàng lỗ thành có lãi.
Exam Practice
Câu hỏi kiểu CMA Part 1 và ACCA PM
Chi phí hoạt động mua hàng là 90 triệu đồng cho 300 đơn mua. Sản phẩm P cần 45 đơn mua mỗi tháng và sản xuất 1.500 đơn vị. Chi phí mua hàng phân bổ cho mỗi đơn vị P là bao nhiêu?
- Activity rate = 90.000.000 / 300 = 300.000 đồng/đơn mua.
- Chi phí cho P = 45 × 300.000 = 13,5 triệu đồng.
- Mỗi đơn vị P = 13.500.000 / 1.500 = 9.000 đồng.
9.000 đồng/đơn vị. Bẫy: chia 90 triệu đồng cho tổng sản lượng của mọi sản phẩm thay vì dùng số đơn mua.
Common Mistakes
Common Mistake
Bỏ sản phẩm vì chi phí ABC cao
Sau khi áp dụng ABC, một công ty thấy sản phẩm Z có chi phí đầy đủ 1.050 triệu đồng so với doanh thu 950 triệu đồng và quyết định ngừng sản xuất. Trong 1.050 triệu có 250 triệu là khấu hao máy và lương kỹ sư dùng chung, vẫn phát sinh sau khi ngừng Z.
Chi phí thực sự tránh được chỉ là 1.050 - 250 = 800 triệu đồng, thấp hơn doanh thu 950 triệu. Ngừng Z làm lợi nhuận giảm 150 triệu đồng. Cách đúng: ABC chỉ ra nơi chi phí phát sinh, nhưng quyết định bỏ sản phẩm phải dựa trên chi phí tránh được, hoặc kèm kế hoạch cắt giảm nguồn lực dư.
- Dùng một tiêu thức chung cho mọi chi phí gián tiếp khi doanh nghiệp có nhiều sản phẩm phức tạp khác nhau.
- Thiết kế quá nhiều activity cost pool, khiến hệ thống tốn kém mà không chính xác hơn bao nhiêu.
- Coi chi phí ABC là chi phí tránh được khi quyết định bỏ sản phẩm hoặc khách hàng.
- Không cập nhật activity rate khi quy trình hoặc công nghệ thay đổi.
Exam Tip
CMA Part 1 (Cost Management) và ACCA PM thường cho bảng hoạt động, cost driver và yêu cầu so sánh giá thành ABC với phương pháp truyền thống; ACCA PM còn hỏi ưu nhược điểm và khi nào nên dùng ABC.