Standard Costing
Chi phí định mức
Standard costing (chi phí định mức) là hệ thống xác định trước chi phí dự kiến cho một đơn vị sản phẩm, gồm lượng và giá định mức của nguyên vật liệu, nhân công và chi phí sản xuất chung. Chi phí thực tế sau đó được so với định mức để tìm chênh lệch và nguyên nhân. Đây là nền tảng cho lập ngân sách, định giá và kiểm soát chi phí trong doanh nghiệp sản xuất.
Explanation
Một standard cost card (thẻ chi phí định mức) ghi cho mỗi sản phẩm: cần bao nhiêu kg nguyên liệu với giá bao nhiêu, bao nhiêu giờ công với đơn giá bao nhiêu, và chi phí sản xuất chung phân bổ theo giờ. Định mức được xây dựng từ thông số kỹ thuật, nghiên cứu thời gian thao tác, báo giá nhà cung cấp và kinh nghiệm các kỳ trước.
Có các loại định mức: ideal standard (định mức lý tưởng, không hao hụt, không ngừng máy), attainable standard (định mức có thể đạt được, đã tính hao hụt bình thường), current standard (theo điều kiện hiện tại) và basic standard (giữ nguyên nhiều năm để so sánh xu hướng). Phần lớn doanh nghiệp dùng attainable standard vì định mức lý tưởng gây nản lòng, còn định mức quá dễ làm mất tác dụng kiểm soát.
Standard costing giúp đơn giản hóa ghi sổ (tồn kho ghi theo giá định mức), lập ngân sách nhanh, báo giá đơn hàng và quản trị theo ngoại lệ: nhà quản lý chỉ cần tập trung vào các chênh lệch lớn. Nó khác với budget (ngân sách) ở chỗ định mức tính cho một đơn vị, còn ngân sách là tổng cho cả kỳ ở một mức sản lượng.
Hạn chế: trong môi trường thay đổi nhanh, sản phẩm theo đơn đặt hàng hoặc tự động hóa cao, định mức nhanh lỗi thời và nhân công trực tiếp chỉ chiếm phần nhỏ chi phí. Ở Việt Nam, định mức tiêu hao nguyên vật liệu còn được dùng khi làm thủ tục hải quan cho hàng gia công, sản xuất xuất khẩu.
Key Points
- Định mức = lượng định mức × giá định mức cho từng yếu tố chi phí.
- Attainable standard phổ biến nhất vì vừa thách thức vừa khả thi.
- So sánh thực tế với định mức tạo ra variance để phân tích nguyên nhân.
- Định mức tính cho một đơn vị; ngân sách là tổng cho cả kỳ.
- Cần cập nhật định mức khi giá, công nghệ hoặc quy trình thay đổi.
Formula
Standard cost per unit = Σ (Standard quantity per unit × Standard price)
- Standard quantity per unit
- Lượng nguyên vật liệu, giờ công hoặc giờ máy định mức cho một sản phẩm, từ thông số kỹ thuật và nghiên cứu thao tác.
- Standard price
- Đơn giá định mức: giá mua nguyên liệu, đơn giá giờ công, tỷ lệ phân bổ chi phí sản xuất chung.
Standard quantity allowed (lượng định mức cho sản lượng thực tế) = lượng định mức mỗi đơn vị × sản lượng thực tế.
Examples
Worked Example
Thẻ chi phí định mức cho một hộp bánh
Công ty CP Thực phẩm Hương Quê (số liệu giả định) đặt định mức cho mỗi hộp bánh: 0,5 kg nguyên liệu giá 40.000 đồng/kg; 0,2 giờ công đơn giá 50.000 đồng/giờ; biến phí sản xuất chung 15.000 đồng/giờ công; định phí sản xuất chung 25.000 đồng/giờ công. Tháng này sản xuất 20.000 hộp.
- Nguyên liệu = 0,5 × 40.000 = 20.000 đồng; nhân công = 0,2 × 50.000 = 10.000 đồng.
- Biến phí sản xuất chung = 0,2 × 15.000 = 3.000 đồng; định phí sản xuất chung = 0,2 × 25.000 = 5.000 đồng.
- Chi phí định mức mỗi hộp = 20.000 + 10.000 + 3.000 + 5.000 = 38.000 đồng.
- Với 20.000 hộp: lượng nguyên liệu cho phép = 20.000 × 0,5 = 10.000 kg; giờ công cho phép = 20.000 × 0,2 = 4.000 giờ; tổng chi phí định mức = 20.000 × 38.000 = 760 triệu đồng.
760 triệu đồng là mức chi phí "đáng lẽ phải tốn" cho 20.000 hộp. Nếu chi phí thực tế khác, kế toán quản trị tách chênh lệch thành phần do giá và phần do lượng để biết ai chịu trách nhiệm.
Real-World Scenario
Nhà máy dệt cập nhật định mức sau khi đổi máy
Anh Quang, kế toán trưởng một nhà máy dệt ở Nam Định (giả định), nhận thấy chênh lệch nhân công thuận lợi lớn suốt 6 tháng sau khi nhà máy lắp dây chuyền mới, và quản đốc được thưởng nhờ "tiết kiệm giờ công".
Thực chất định mức giờ công vẫn tính cho máy cũ. Anh Quang đề xuất đo lại thời gian thao tác và chuyển sang định mức hiện hành; chênh lệch trở về gần 0, thưởng được tính lại công bằng hơn và giá thành báo cho bộ phận bán hàng sát thực tế, giúp họ chào giá cạnh tranh hơn.
Common Mistakes
Common Mistake
Đặt định mức lý tưởng không tính hao hụt
Một xưởng gỗ đặt định mức 1,0 m3 gỗ cho mỗi bộ bàn ghế, bỏ qua hao hụt cưa xẻ thông thường khoảng 8%. Tháng nào xưởng cũng có chênh lệch lượng bất lợi khoảng 8%, công nhân bị trừ thưởng liên tục.
Chênh lệch không phản ánh hiệu quả kém mà do định mức không khả thi. Định mức attainable nên là khoảng 1,0 × 1,08 = 1,08 m3/bộ. Khi đó chỉ phần vượt trên 1,08 m3 mới cần điều tra, và công nhân có động lực thật sự để giảm hao hụt.
- Dùng ideal standard, tạo chênh lệch bất lợi thường xuyên và làm nhân viên nản lòng.
- Không cập nhật định mức khi giá nguyên liệu hoặc công nghệ thay đổi, khiến mọi chênh lệch mất ý nghĩa.
- Nhầm định mức một đơn vị với ngân sách tổng của cả kỳ.
- Tính lượng định mức theo sản lượng kế hoạch thay vì sản lượng thực tế.
Exam Tip
ACCA PM hỏi các loại định mức và tác động hành vi của chúng; CMA Part 1 (Cost Management, Performance Management) dùng standard cost card làm điểm xuất phát cho câu hỏi phân tích chênh lệch.