Collateral
Tài sản bảo đảm
Collateral (tài sản bảo đảm) là tài sản mà người vay cam kết dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ trả nợ, ngân hàng được quyền xử lý tài sản đó nếu người vay không trả được. Tài sản bảo đảm phổ biến gồm bất động sản, xe, máy móc, hàng tồn kho, khoản phải thu, sổ tiết kiệm và giấy tờ có giá. Tài sản bảo đảm làm giảm tổn thất khi vỡ nợ nhưng không thay thế được khả năng trả nợ của người vay.
Explanation
Ngân hàng cho vay dựa trước hết vào dòng tiền trả nợ của khách hàng. Collateral là nguồn trả nợ thứ hai, chỉ dùng khi nguồn thứ nhất thất bại. Trong ngôn ngữ quản trị rủi ro, tài sản bảo đảm làm giảm loss given default (LGD, tỷ lệ tổn thất khi vỡ nợ) chứ không làm giảm probability of default (PD, xác suất vỡ nợ). Ngoài ra, tài sản bảo đảm đủ điều kiện còn giúp giảm trọng số rủi ro khi tính vốn và giảm số dự phòng phải trích.
Ở Việt Nam, Bộ luật Dân sự 2015 quy định các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ như cầm cố, thế chấp, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu, bảo lãnh, tín chấp và cầm giữ tài sản. Trong cho vay ngân hàng, phổ biến nhất là thế chấp (tài sản vẫn do người vay giữ và sử dụng, như nhà đất, nhà xưởng) và cầm cố (giao tài sản cho ngân hàng giữ, như sổ tiết kiệm, giấy tờ có giá). Thế chấp bất động sản cần đăng ký biện pháp bảo đảm để có hiệu lực đối kháng với bên thứ ba.
Giá trị thực của tài sản bảo đảm thường thấp hơn giá định giá vì phải trừ chi phí và thời gian xử lý, giá bán khi phát mại thường có chiết khấu, và có rủi ro pháp lý (tranh chấp, giấy tờ chưa hoàn chỉnh). Vì vậy ngân hàng cho vay tối đa một tỷ lệ của giá trị tài sản (xem LTV), định giá lại định kỳ và yêu cầu bổ sung tài sản khi giá giảm.
Khi xử lý tài sản bảo đảm, số tiền thu được sau chi phí dùng để trả gốc, lãi, phí phạt; nếu còn dư phải trả lại cho bên bảo đảm, nếu thiếu thì người vay vẫn còn nợ phần chênh lệch. Đây là điểm nhiều người vay hiểu sai.
Key Points
- Là nguồn trả nợ thứ hai, sau dòng tiền của người vay.
- Giảm LGD, không giảm xác suất vỡ nợ.
- Hình thức phổ biến: thế chấp (giữ tài sản) và cầm cố (giao tài sản).
- Giá trị thu hồi thực tế thấp hơn giá định giá do chi phí, thời gian và chiết khấu bán.
- Xử lý xong còn thiếu thì người vay vẫn nợ phần chênh lệch, còn dư thì được trả lại.
Examples
Worked Example
Xử lý tài sản bảo đảm khi khách hàng không trả được nợ
Anh Tùng (giả định) thế chấp căn nhà định giá 5 tỷ đồng để vay 3,5 tỷ đồng (70% giá trị). Sau vài năm anh còn nợ gốc 3,2 tỷ đồng, lãi và phí phạt chưa trả 0,25 tỷ đồng thì mất khả năng trả nợ. Thị trường giảm, ngân hàng bán được căn nhà giá 4 tỷ đồng, chi phí xử lý (đấu giá, thuế, phí) 8% giá bán.
- Số tiền thu ròng = 4 × (1 - 8%) = 4 × 0,92 = 3,68 tỷ đồng.
- Tổng nghĩa vụ phải trả = 3,2 + 0,25 = 3,45 tỷ đồng.
- Phần dư trả lại cho anh Tùng = 3,68 - 3,45 = 0,23 tỷ đồng = 230 triệu đồng.
- Nếu giá bán chỉ 3,6 tỷ đồng: thu ròng = 3,6 × 0,92 = 3,312 tỷ đồng, anh Tùng vẫn còn nợ 3,45 - 3,312 = 0,138 tỷ đồng = 138 triệu đồng.
Tỷ lệ cho vay 70% tạo đệm 30% giúp ngân hàng thu đủ dù giá nhà giảm 20%. Nhưng nếu giá giảm sâu hơn, người vay mất nhà mà vẫn còn nợ, vì tài sản bảo đảm không xóa nghĩa vụ trả nợ.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp vay vốn lưu động bằng hàng tồn kho và khoản phải thu
Công ty phân phối phân bón của chị Hoa (giả định) không có bất động sản đủ lớn nhưng cần hạn mức 30 tỷ đồng. Công ty có hàng tồn kho bình quân 25 tỷ đồng và khoản phải thu từ đại lý 20 tỷ đồng.
Ngân hàng chấp nhận thế chấp hàng tồn kho luân chuyển và quyền đòi nợ, nhưng chỉ tính khoảng 50% đến 70% giá trị, yêu cầu báo cáo tồn kho hằng tháng, kiểm tra kho định kỳ và chuyển khoản thu từ đại lý về tài khoản tại ngân hàng. Hạn mức được cấp kèm điều kiện giám sát chặt hơn so với thế chấp nhà đất.
Common Mistakes
Common Mistake
Cho vay vì tài sản bảo đảm lớn, bỏ qua dòng tiền
Một cán bộ tín dụng duyệt khoản vay 8 tỷ đồng cho một nhà hàng mới vì chủ nhà hàng thế chấp mảnh đất định giá 15 tỷ đồng, dù phương án kinh doanh chỉ tạo dòng tiền đủ trả khoảng một nửa nợ gốc và lãi hằng năm.
Nhà hàng thua lỗ sau 18 tháng, khoản vay thành nợ xấu. Mảnh đất có tranh chấp ranh giới nên mất gần 2 năm mới xử lý được, ngân hàng tốn chi phí pháp lý và trích dự phòng lớn trong thời gian chờ. Cách đúng: thẩm định khả năng trả nợ từ dòng tiền trước, tài sản bảo đảm chỉ là lớp bảo vệ thứ hai.
- Coi tài sản bảo đảm là nguồn trả nợ chính thay vì dòng tiền của người vay.
- Dùng giá định giá làm số thu hồi, quên chi phí xử lý, thời gian và chiết khấu bán.
- Nghĩ rằng giao tài sản cho ngân hàng xử lý là hết nợ dù số thu được không đủ.
- Không đăng ký biện pháp bảo đảm hoặc không kiểm tra pháp lý tài sản trước khi giải ngân.
Exam Tip
FRM Part II (Credit Risk) dùng tài sản bảo đảm và haircut khi tính LGD, EAD và credit risk mitigation theo Basel.