Derivatives
Chứng khoán phái sinh
Derivatives (chứng khoán phái sinh) là các hợp đồng tài chính mà giá trị phụ thuộc vào giá của một tài sản khác, gọi là underlying asset (tài sản cơ sở), như cổ phiếu, chỉ số, trái phiếu, lãi suất, tỷ giá hay hàng hoá. Bốn nhóm cơ bản là forward (kỳ hạn), futures (tương lai), options (quyền chọn) và swap (hoán đổi). Derivatives được dùng để phòng ngừa rủi ro, đầu cơ hoặc kinh doanh chênh lệch giá.
Explanation
Derivatives không tạo ra tài sản mới mà chuyển rủi ro giá từ người muốn tránh rủi ro sang người sẵn sàng gánh nó. Một doanh nghiệp nhập khẩu sợ tỷ giá USD tăng có thể khoá tỷ giá bằng hợp đồng kỳ hạn; một nhà đầu tư lo thị trường giảm có thể bán hợp đồng tương lai chỉ số. Ở phía bên kia, người đầu cơ nhận rủi ro đó với kỳ vọng kiếm lời. Vì vậy với hợp đồng kỳ hạn và tương lai, tổng lãi lỗ của hai bên luôn bằng 0 (zero-sum), chưa tính phí.
Có hai cách phân loại hay gặp. Theo nghĩa vụ: forward, futures và swap là forward commitment (cam kết kỳ hạn), hai bên đều bắt buộc thực hiện; options là contingent claim (quyền có điều kiện), người mua có quyền nhưng không có nghĩa vụ. Theo nơi giao dịch: exchange-traded (giao dịch trên sở, chuẩn hoá, có trung tâm thanh toán bù trừ) và over-the-counter hay OTC (thoả thuận riêng, linh hoạt nhưng có counterparty risk (rủi ro đối tác)).
Đặc điểm quan trọng nhất của derivatives là leverage (đòn bẩy): chỉ cần ký quỹ hoặc trả phí nhỏ so với giá trị danh nghĩa (notional) mà vẫn hưởng toàn bộ biến động giá. Đòn bẩy giúp phòng ngừa rủi ro với chi phí thấp nhưng cũng khiến khoản lỗ có thể vượt xa số tiền bỏ ra ban đầu nếu dùng để đầu cơ.
Tại Việt Nam, thị trường chứng khoán phái sinh vận hành trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) từ năm 2017 với sản phẩm chính là VN30 index futures, ngoài ra có hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) làm đối tác bù trừ trung tâm. Chứng quyền có bảo đảm (covered warrant) giao dịch trên HOSE từ năm 2019. Doanh nghiệp còn dùng các hợp đồng kỳ hạn tỷ giá và hoán đổi lãi suất OTC với ngân hàng thương mại theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
Key Points
- Giá trị của derivatives phái sinh từ giá tài sản cơ sở, không có giá trị tự thân.
- Bốn nhóm cơ bản: forward, futures, options, swap.
- Forward, futures, swap là nghĩa vụ hai chiều; options là quyền của người mua.
- Đòn bẩy cao: lãi lỗ tính trên giá trị danh nghĩa, không trên số tiền ký quỹ.
- Mục đích sử dụng: hedging, speculation (đầu cơ) và arbitrage.
Examples
Worked Example
Đòn bẩy của quyền chọn so với mua cổ phiếu
Anh Tuấn (số liệu giả định) có hai lựa chọn với cổ phiếu Công ty CP Nhựa Minh Trí Xanh (giả định) đang giá 50.000 đồng: mua 1.000 cổ phiếu, hoặc mua quyền chọn mua (call option) trên 1.000 cổ phiếu với giá thực hiện 50.000 đồng, phí 3.000 đồng/cổ phiếu.
- Vốn bỏ ra: mua cổ phiếu = 1.000 × 50.000 = 50 triệu đồng; mua quyền chọn = 1.000 × 3.000 = 3 triệu đồng.
- Nếu giá lên 56.000 đồng: lãi cổ phiếu = 1.000 × (56.000 - 50.000) = 6 triệu đồng, tức 6 / 50 = 12%.
- Cùng kịch bản, lãi quyền chọn = 1.000 × (56.000 - 50.000 - 3.000) = 3 triệu đồng, tức 3 / 3 = 100%.
- Nếu giá xuống 46.000 đồng: lỗ cổ phiếu = 1.000 × 4.000 = 4 triệu đồng (-8%); quyền chọn không thực hiện, mất toàn bộ phí 3 triệu đồng (-100%).
Cùng biến động giá, tỷ suất lãi lỗ trên vốn của derivatives lớn hơn nhiều lần so với tài sản cơ sở. Đòn bẩy làm khuếch đại cả hai chiều.
Real-World Scenario
Nhà máy chế biến cà phê chọn công cụ phái sinh
Chị Hạnh, CFO một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê ở Đắk Lắk (giả định), có khoản thu 2 triệu USD sau 6 tháng và một khoản vay 150 tỷ đồng lãi suất thả nổi. Chị lo USD giảm giá và lãi suất tăng.
Chị dùng hợp đồng kỳ hạn bán USD với ngân hàng để khoá tỷ giá cho khoản thu, và hoán đổi lãi suất (interest rate swap) để chuyển khoản vay thả nổi thành cố định. Mục tiêu không phải kiếm lời từ biến động mà là để kế hoạch dòng tiền và biên lợi nhuận ổn định. Chị ghi rõ trong chính sách phòng ngừa rủi ro: không dùng phái sinh để đầu cơ.
Common Mistakes
Common Mistake
Nghĩ rằng lỗ tối đa chỉ bằng tiền ký quỹ
Một nhà đầu tư mới mua 5 hợp đồng VN30 index futures với tổng ký quỹ khoảng 120 triệu đồng và nghĩ rằng cùng lắm chỉ mất 120 triệu đồng. Giá trị danh nghĩa 5 hợp đồng ở mức 1.300 điểm là 5 × 1.300 × 100.000 = 650 triệu đồng.
Nếu chỉ số giảm 20%, khoản lỗ là 650 × 20% = 130 triệu đồng, vượt số tiền ký quỹ ban đầu và nhà đầu tư phải nộp thêm tiền khi bị gọi ký quỹ. Cách hiểu đúng: với futures và forward, lỗ tính trên giá trị danh nghĩa và về lý thuyết không giới hạn ở tiền ký quỹ.
- Đánh đồng derivatives với cờ bạc, trong khi mục đích ban đầu của chúng là chuyển giao và phòng ngừa rủi ro.
- Tính lãi lỗ trên tiền ký quỹ mà quên rằng rủi ro thực nằm ở giá trị danh nghĩa.
- Nhầm người mua quyền chọn (có quyền) với bên có nghĩa vụ trong forward và futures.
- Bỏ qua counterparty risk khi ký hợp đồng OTC với đối tác yếu.
Exam Tip
CFA Level I (Derivatives) hỏi nhiều về phân loại forward commitment và contingent claim, sự khác nhau giữa exchange-traded và OTC, cùng các mục đích sử dụng derivatives.