Futures Contract
Hợp đồng tương lai
Futures contract (hợp đồng tương lai) là hợp đồng chuẩn hoá được giao dịch trên sở giao dịch, cam kết mua hoặc bán một lượng tài sản cơ sở xác định tại một ngày tương lai với giá thoả thuận hôm nay. Lãi lỗ được thanh toán hằng ngày qua cơ chế mark-to-market (đánh giá lại theo giá thị trường) và ký quỹ. Trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa hai bên nên rủi ro đối tác gần như được loại bỏ.
Explanation
Về bản chất, futures giống forward contract (hợp đồng kỳ hạn): hai bên đều có nghĩa vụ, giá chốt hôm nay cho giao dịch tương lai. Khác biệt nằm ở cách tổ chức: quy mô hợp đồng, ngày đáo hạn, bước giá đều do sở quy định, nên hợp đồng có tính thanh khoản cao và người giữ có thể đóng vị thế bất kỳ lúc nào bằng một lệnh ngược chiều.
Cơ chế quan trọng nhất là ký quỹ và thanh toán hằng ngày. Khi mở vị thế, nhà đầu tư nộp initial margin (ký quỹ ban đầu). Cuối mỗi ngày, vị thế được đánh giá lại theo settlement price (giá thanh toán cuối ngày): bên có lãi được cộng tiền, bên lỗ bị trừ tiền. Nếu số dư rơi xuống dưới maintenance margin (ký quỹ duy trì), nhà đầu tư nhận margin call (yêu cầu bổ sung ký quỹ) và phải nộp tiền để đưa tài khoản về mức ký quỹ ban đầu, nếu không vị thế có thể bị đóng bắt buộc.
Nhờ thanh toán hằng ngày, khoản lỗ không bị dồn tới ngày đáo hạn như forward, và clearing house (trung tâm thanh toán bù trừ) trở thành đối tác của mọi bên mua và bán. Mặt trái là doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro phải chuẩn bị thanh khoản để đáp ứng các lần gọi ký quỹ, kể cả khi vị thế phòng ngừa cuối cùng có kết quả tốt. Phần lớn hợp đồng tương lai tài chính được thanh toán bằng tiền thay vì giao tài sản thật.
Tại Việt Nam, hợp đồng tương lai được niêm yết trên HNX, phổ biến nhất là VN30 index futures, ngoài ra có hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ. VSDC là đối tác bù trừ trung tâm. Tỷ lệ ký quỹ do VSDC công bố và có thể thay đổi, nên nhà đầu tư cần xem theo quy định hiện hành của VSDC và công ty chứng khoán.
Key Points
- Chuẩn hoá, giao dịch trên sở, có thể đóng vị thế bất kỳ lúc nào.
- Lãi lỗ thanh toán hằng ngày qua mark-to-market.
- Ký quỹ ban đầu, ký quỹ duy trì và margin call quyết định nhu cầu tiền mặt.
- Clearing house làm đối tác trung tâm nên rủi ro đối tác rất thấp.
- Tổng lãi lỗ qua các ngày bằng chênh lệch giá đóng và giá mở vị thế nhân quy mô hợp đồng.
Formula
Lãi lỗ ngày t = (Ft - Ft-1) × Quy mô hợp đồng × Số hợp đồng (vị thế mua; vị thế bán đổi dấu)
- Ft
- Giá thanh toán cuối ngày t do sở công bố.
- Ft-1
- Giá thanh toán ngày trước đó, hoặc giá mở vị thế nếu là ngày đầu.
- Quy mô hợp đồng
- Số đơn vị tài sản cơ sở trên một hợp đồng hoặc hệ số nhân (với VN30 index futures là 100.000 đồng mỗi điểm).
Khi số dư tài khoản < ký quỹ duy trì, phải nộp thêm tiền để quay về mức ký quỹ ban đầu.
Examples
Worked Example
Ba ngày mark-to-market và một lần gọi ký quỹ
Nhà đầu tư Lan (số liệu giả định) mua 1 hợp đồng tương lai thép giả định, quy mô 100 tấn, giá 14 triệu đồng/tấn. Ký quỹ ban đầu 140 triệu đồng, ký quỹ duy trì 100 triệu đồng. Giá thanh toán ba ngày sau lần lượt là 13,8; 13,5 và 13,9 triệu đồng/tấn.
- Ngày 1: lãi lỗ = (13,8 - 14) × 100 = -20 triệu đồng; số dư = 140 - 20 = 120 triệu đồng, vẫn trên 100 triệu.
- Ngày 2: lãi lỗ = (13,5 - 13,8) × 100 = -30 triệu đồng; số dư = 120 - 30 = 90 triệu đồng, dưới 100 triệu nên bị gọi ký quỹ.
- Nộp bổ sung = 140 - 90 = 50 triệu đồng để về mức ký quỹ ban đầu; số dư = 140 triệu đồng.
- Ngày 3: lãi lỗ = (13,9 - 13,5) × 100 = +40 triệu đồng; số dư = 140 + 40 = 180 triệu đồng.
- Kiểm tra: tổng tiền nộp 140 + 50 = 190 triệu, số dư 180 triệu, lỗ ròng 10 triệu = (13,9 - 14) × 100.
Dù giá cuối cùng chỉ thấp hơn giá mở 0,1 triệu đồng/tấn, Lan phải nộp thêm 50 triệu đồng tiền mặt ở ngày 2. Thanh toán hằng ngày làm nhu cầu thanh khoản lớn hơn nhiều so với lỗ cuối cùng.
Real-World Scenario
Quỹ đầu tư dùng futures để điều chỉnh tỷ trọng nhanh
Chị Mai quản lý một quỹ cổ phiếu (giả định) vừa nhận thêm 50 tỷ đồng tiền mặt từ nhà đầu tư. Mua đủ rổ cổ phiếu cần vài ngày vì thanh khoản một số mã thấp.
Chị mua VN30 index futures với giá trị danh nghĩa tương đương ngay trong ngày để quỹ có mức tiếp xúc thị trường như mong muốn, rồi mua dần cổ phiếu và đóng dần vị thế futures. Cách làm này giảm cash drag (tiền mặt nằm chờ làm kéo lợi suất xuống) mà không phải đẩy giá cổ phiếu lên.
Common Mistakes
Common Mistake
Phòng ngừa đúng nhưng thiếu tiền đáp ứng ký quỹ
Một doanh nghiệp bán futures để phòng ngừa giá hàng tồn kho. Giá tăng mạnh trong 2 tuần, vị thế futures lỗ 3 tỷ đồng và bị gọi ký quỹ liên tục, trong khi lô hàng tồn kho tăng giá tương ứng nhưng chưa bán được.
Doanh nghiệp thiếu tiền mặt, bị đóng vị thế bắt buộc và mất tác dụng phòng ngừa đúng lúc cần. Cách đúng: khi lập kế hoạch phòng ngừa bằng futures, phải dự trù hạn mức thanh khoản cho các kịch bản gọi ký quỹ xấu.
- Nghĩ rằng lãi lỗ futures chỉ tính khi đáo hạn như forward.
- Khi bị gọi ký quỹ chỉ nộp đủ lên mức ký quỹ duy trì thay vì về mức ký quỹ ban đầu.
- Dùng quá nhiều đòn bẩy vì tiền ký quỹ nhỏ so với giá trị danh nghĩa.
- Đánh giá sai rủi ro thanh khoản của chiến lược phòng ngừa bằng futures.
Exam Tip
CFA Level I (Derivatives) và FRM Part I hay ra bài tính số dư ký quỹ qua nhiều ngày và số tiền phải nộp khi bị margin call, cùng câu hỏi so sánh futures với forward.