Make-or-Buy Decision
Quyết định tự sản xuất hay mua ngoài
Make-or-buy decision (quyết định tự sản xuất hay mua ngoài) là việc lựa chọn giữa tự làm một linh kiện, sản phẩm hay dịch vụ trong nội bộ và mua hoặc thuê ngoài từ nhà cung cấp. Về tài chính, doanh nghiệp so sánh chi phí thích hợp của việc tự làm (biến phí, định phí tránh được, chi phí cơ hội) với giá mua ngoài. Quyết định cuối cùng còn phải cân nhắc chất lượng, độ tin cậy của nhà cung cấp và năng lực cốt lõi.
Explanation
Câu hỏi tự làm hay mua ngoài xuất hiện ở mọi quy mô: nhà máy có nên tự đúc chi tiết nhựa, chuỗi nhà hàng có nên tự làm nước sốt, công ty có nên tự vận hành kho hay thuê dịch vụ logistics, phòng kế toán có nên thuê ngoài tính lương. Đây là ứng dụng điển hình của relevant costing (chi phí thích hợp).
Chi phí thích hợp của việc tự làm gồm: biến phí sản xuất (nguyên liệu, nhân công trực tiếp nếu có thể cắt giảm, biến phí sản xuất chung); định phí tránh được nếu ngừng sản xuất (lương giám sát riêng, thuê máy riêng); và chi phí cơ hội của nguồn lực đang dùng (nhà xưởng, giờ máy có thể cho thuê hoặc dùng cho sản phẩm khác). Định phí chung được phân bổ không tránh được thì không thích hợp, dù nằm trong giá thành.
Yếu tố định tính thường quyết định không kém con số: kiểm soát chất lượng và thời gian giao hàng, rủi ro phụ thuộc một nhà cung cấp, bảo vệ bí quyết công nghệ, ảnh hưởng tới nhân viên, và khả năng mở rộng linh hoạt. Doanh nghiệp thường giữ trong nội bộ các hoạt động tạo lợi thế cạnh tranh và thuê ngoài các hoạt động phổ thông.
Với doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng điện tử, dệt may, cơ khí, quyết định tự làm linh kiện còn liên quan đến tỷ lệ nội địa hóa và quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại, nên cần tính cả tác động này.
Key Points
- So sánh chi phí thích hợp của việc tự làm với giá mua ngoài.
- Chỉ tính định phí tránh được, bỏ qua định phí chung phân bổ.
- Cộng chi phí cơ hội nếu năng lực giải phóng có thể dùng vào việc khác.
- Yếu tố định tính: chất lượng, độ tin cậy, bí quyết, năng lực cốt lõi.
- Giá mua tối đa chấp nhận được bằng chi phí thích hợp mỗi đơn vị của việc tự làm.
Formula
Relevant cost of making = (Variable cost per unit × Q) + Avoidable fixed costs + Opportunity cost; Buy if Purchase price × Q < Relevant cost of making
- Variable cost per unit
- Biến phí sản xuất mỗi đơn vị (nguyên liệu, nhân công trực tiếp có thể cắt giảm, biến phí sản xuất chung).
- Q
- Số lượng cần trong kỳ.
- Avoidable fixed costs
- Định phí sẽ mất đi nếu ngừng tự làm, xác định từ hợp đồng và bảng lương của bộ phận.
- Opportunity cost
- Lợi ích từ việc dùng năng lực giải phóng cho mục đích khác (cho thuê, sản xuất sản phẩm khác).
- Purchase price
- Giá mua ngoài mỗi đơn vị, cộng chi phí vận chuyển, kiểm tra nhận hàng nếu có.
Examples
Worked Example
Tự làm hay mua bo mạch điều khiển
Công ty CP Điện tử Hòa Bình (số liệu giả định) cần 20.000 bo mạch mỗi năm. Giá thành tự làm mỗi bo: nguyên liệu 45.000, nhân công 25.000, biến phí sản xuất chung 10.000, định phí phân bổ 30.000 đồng (trong đó 12.000 đồng tránh được: lương tổ trưởng và thuê máy riêng). Nhà cung cấp chào giá 95.000 đồng/bo.
- Chi phí thích hợp tự làm mỗi bo = 45.000 + 25.000 + 10.000 + 12.000 = 92.000 đồng; tổng = 92.000 × 20.000 = 1.840 triệu đồng.
- Chi phí mua ngoài = 95.000 × 20.000 = 1.900 triệu đồng; tự làm rẻ hơn 1.900 - 1.840 = 60 triệu đồng.
- Nếu mua ngoài, khu vực sản xuất có thể cho thuê 100 triệu đồng/năm: chi phí tự làm gồm chi phí cơ hội = 1.840 + 100 = 1.940 triệu đồng.
- So sánh mới: mua ngoài 1.900 triệu rẻ hơn tự làm 1.940 triệu, chênh lệch 40 triệu đồng.
Không có phương án cho thuê, Hòa Bình nên tự làm (rẻ hơn 60 triệu đồng). Có phương án cho thuê, mua ngoài rẻ hơn 40 triệu đồng. Trước khi chuyển, công ty cần đánh giá chất lượng và độ ổn định giao hàng của nhà cung cấp.
Real-World Scenario
Chuỗi nhà hàng cân nhắc thuê bếp trung tâm
Anh Long, giám đốc vận hành một chuỗi nhà hàng lẩu (giả định), cân nhắc thuê một xưởng chế biến làm nước lẩu thay vì tự nấu ở từng chi nhánh. Giá mua ngoài thấp hơn chi phí thích hợp tự làm khoảng 8%.
Nước lẩu là "công thức bí mật" tạo khác biệt cho thương hiệu. Anh Long quyết định tự xây bếp trung tâm thay vì thuê ngoài, chấp nhận chi phí cao hơn một chút để giữ công thức và kiểm soát chất lượng, đồng thời thuê ngoài phần sơ chế rau và giặt khăn là các hoạt động phổ thông.
Exam Practice
Giá mua tối đa kiểu CMA Part 2 và ACCA PM
Với số liệu Hòa Bình (không cho thuê được), giá mua ngoài tối đa mỗi bo mà công ty có thể chấp nhận mà không làm giảm lợi nhuận là bao nhiêu?
- Giá tối đa bằng chi phí thích hợp tự làm mỗi đơn vị.
- Chi phí thích hợp = 45.000 + 25.000 + 10.000 + 12.000 = 92.000 đồng.
- Nếu có phương án cho thuê 100 triệu đồng: thêm 100.000.000 / 20.000 = 5.000 đồng/bo, giá tối đa = 97.000 đồng.
92.000 đồng/bo (97.000 đồng nếu cho thuê được khu sản xuất). Bẫy: trả lời 110.000 đồng theo giá thành đầy đủ.
Common Mistakes
Common Mistake
So giá mua với giá thành đầy đủ
Với Hòa Bình ở trên (không có phương án cho thuê), kế toán so giá thành đầy đủ 45.000 + 25.000 + 10.000 + 30.000 = 110.000 đồng với giá mua 95.000 đồng, kết luận mua ngoài tiết kiệm (110.000 - 95.000) × 20.000 = 300 triệu đồng/năm.
18.000 đồng/bo định phí chung phân bổ vẫn phát sinh dù mua ngoài, chỉ chuyển sang sản phẩm khác. Thực tế, mua ngoài làm tổng chi phí tăng 60 triệu đồng. Cách đúng: chỉ so với chi phí thích hợp 92.000 đồng/bo.
- So giá mua ngoài với giá thành đầy đủ có định phí chung phân bổ.
- Quên chi phí cơ hội của năng lực được giải phóng khi mua ngoài.
- Bỏ qua chi phí ẩn của mua ngoài: vận chuyển, kiểm tra, quản lý nhà cung cấp.
- Thuê ngoài hoạt động tạo lợi thế cạnh tranh chỉ vì rẻ hơn một chút.
Exam Tip
CMA Part 2 (Decision Analysis) và ACCA PM thường cho bảng giá thành có định phí phân bổ và hỏi nên tự làm hay mua; luôn tách định phí tránh được và kiểm tra có chi phí cơ hội hay không.