Bond
Trái phiếu
Bond (trái phiếu) là chứng khoán nợ: nhà phát hành vay tiền của nhà đầu tư và cam kết trả lãi định kỳ (coupon) cùng mệnh giá (face value) khi đáo hạn. Người mua trái phiếu là chủ nợ, không phải chủ sở hữu, nên có quyền nhận tiền theo hợp đồng nhưng không có quyền biểu quyết. Nhà phát hành có thể là Chính phủ, chính quyền địa phương, ngân hàng hoặc doanh nghiệp.
Explanation
Bond là công cụ huy động vốn dài hạn quan trọng nhất sau vốn vay ngân hàng. Với doanh nghiệp, phát hành trái phiếu giúp vay một khoản lớn, kỳ hạn dài, lãi suất cố định và không pha loãng quyền sở hữu. Với nhà đầu tư, trái phiếu mang lại dòng tiền dự đoán được, ưu tiên thanh toán cao hơn cổ phiếu khi doanh nghiệp phá sản và giúp giảm biến động của danh mục.
Mỗi trái phiếu được mô tả bằng vài thông số chính: face value (mệnh giá), coupon rate (lãi suất coupon), tần suất trả lãi, ngày đáo hạn (maturity) và các điều khoản đặc biệt như tài sản bảo đảm, quyền mua lại (call), quyền chuyển đổi. Giá trị hợp lý của trái phiếu bằng present value (giá trị hiện tại) của tất cả dòng coupon và mệnh giá, chiết khấu theo lợi suất thị trường. Vì vậy giá trái phiếu thay đổi hằng ngày dù coupon cố định.
Trái phiếu khác cổ phiếu (stock) ở bản chất quyền lợi: chủ trái phiếu nhận lãi theo hợp đồng dù công ty lãi hay lỗ, còn cổ đông chỉ nhận cổ tức khi công ty quyết định chia và hưởng phần lợi nhuận còn lại. Trái phiếu cũng khác tiền gửi tiết kiệm (term deposit): tiền gửi được bảo hiểm tiền gửi trong hạn mức và rút trước hạn theo điều kiện ngân hàng, còn trái phiếu muốn có tiền trước hạn phải bán lại trên thị trường thứ cấp với giá thị trường.
Ở Việt Nam, thị trường gồm trái phiếu Chính phủ do Kho bạc Nhà nước phát hành qua đấu thầu tại HNX và trái phiếu doanh nghiệp (phát hành ra công chúng hoặc phát hành riêng lẻ cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp). Giai đoạn 2022-2023 nhiều đợt trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ chậm trả gốc lãi, cho thấy rủi ro tín dụng là yếu tố phải phân tích đầu tiên chứ không chỉ nhìn lãi suất cao.
Key Points
- Trái phiếu là khoản nợ: chủ trái phiếu là chủ nợ, được ưu tiên trả trước cổ đông.
- Dòng tiền gồm coupon định kỳ và mệnh giá trả khi đáo hạn.
- Giá trái phiếu = giá trị hiện tại của dòng tiền, nên giảm khi lãi suất thị trường tăng.
- Rủi ro chính: rủi ro lãi suất, rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản và rủi ro tái đầu tư.
- Lãi suất cao hơn thường là phần bù cho rủi ro cao hơn, không phải lợi nhuận miễn phí.
Formula
Giá trái phiếu = C / (1 + y)^1 + C / (1 + y)^2 + ... + (C + F) / (1 + y)^n
- C
- Tiền coupon mỗi kỳ = coupon rate × mệnh giá, lấy từ bản công bố thông tin của đợt phát hành.
- F
- Face value (mệnh giá), số tiền gốc trả khi đáo hạn.
- y
- Lợi suất thị trường mỗi kỳ cho trái phiếu cùng rủi ro và kỳ hạn (yield to maturity).
- n
- Số kỳ trả lãi còn lại đến ngày đáo hạn.
Nếu trả lãi nửa năm, dùng C/2, y/2 và nhân đôi số kỳ.
Examples
Worked Example
Định giá trái phiếu doanh nghiệp kỳ hạn 3 năm
Công ty CP Xây dựng Hòa Bình Xanh (số liệu giả định) phát hành trái phiếu mệnh giá 100.000 đồng, coupon 9%/năm, trả lãi cuối mỗi năm, kỳ hạn 3 năm. Trái phiếu cùng rủi ro trên thị trường đang có lợi suất 10%/năm.
- Coupon mỗi năm = 9% × 100.000 = 9.000 đồng.
- PV năm 1 = 9.000 / 1,1 = 8.181,82 đồng.
- PV năm 2 = 9.000 / 1,1^2 = 9.000 / 1,21 = 7.438,02 đồng.
- PV năm 3 = (9.000 + 100.000) / 1,1^3 = 109.000 / 1,331 = 81.893,31 đồng.
- Giá trái phiếu = 8.181,82 + 7.438,02 + 81.893,31 = 97.513,15 đồng.
Trái phiếu đáng giá khoảng 97.513 đồng, thấp hơn mệnh giá vì coupon 9% thấp hơn lợi suất thị trường 10%. Nhà đầu tư mua 1.000 trái phiếu trả khoảng 97,5 triệu đồng và nếu giữ đến đáo hạn sẽ nhận 27 triệu đồng tiền coupon cùng 100 triệu đồng tiền gốc.
Real-World Scenario
Giám đốc tài chính chọn giữa vay ngân hàng và phát hành trái phiếu
Chị Lan, CFO của một công ty năng lượng tái tạo (giả định), cần 800 tỷ đồng cho dự án điện mặt trời 12 năm. Ngân hàng chỉ cho vay tối đa 7 năm với lãi suất thả nổi, còn đơn vị tư vấn đề xuất phát hành trái phiếu 10 năm coupon cố định, có tài sản bảo đảm là dự án.
Trái phiếu khớp kỳ hạn dòng tiền dự án hơn và khoá chi phí lãi, đổi lại công ty phải công bố thông tin định kỳ, có thể cần xếp hạng tín nhiệm và chịu các cam kết (covenants) với trái chủ. Chị Lan so sánh tổng chi phí sau thuế của hai phương án, rủi ro tái cấp vốn khi khoản vay 7 năm đáo hạn, rồi trình hội đồng quản trị.
Common Mistakes
Common Mistake
Chỉ nhìn lãi suất coupon cao
Anh Tuấn bỏ 2 tỷ đồng mua trái phiếu riêng lẻ coupon 12%/năm của một công ty bất động sản vì "cao gấp đôi tiết kiệm", không đọc phương án sử dụng vốn và tài sản bảo đảm. Năm thứ hai công ty xin gia hạn gốc và chỉ trả một phần lãi.
Coupon 12% chỉ là lợi nhuận hứa hẹn, không phải lợi nhuận chắc chắn. Nếu tổ chức phát hành vỡ nợ và chỉ thu hồi được 40% gốc, anh Tuấn có thể mất khoảng 1,2 tỷ đồng tiền gốc. Cách đúng là đánh giá khả năng trả nợ (dòng tiền, đòn bẩy, tài sản bảo đảm, xếp hạng tín nhiệm) trước, rồi mới so sánh lãi suất.
- Coi coupon rate là lợi nhuận chắc chắn mà bỏ qua rủi ro vỡ nợ của tổ chức phát hành.
- Nghĩ rằng trái phiếu luôn giữ nguyên giá, trong khi giá giảm khi lãi suất thị trường tăng.
- Nhầm trái phiếu với tiền gửi ngân hàng, không biết trái phiếu doanh nghiệp không được bảo hiểm tiền gửi.
- Không kiểm tra thanh khoản, đến khi cần tiền mới phát hiện khó bán lại trước hạn.
Exam Tip
CFA Level I (Fixed Income) hỏi nhiều về đặc điểm trái phiếu (indenture, covenants, seniority) và định giá bằng chiết khấu dòng tiền; ACCA FM hỏi định giá trái phiếu và chi phí nợ (cost of debt) từ giá thị trường.