Financial Instruments (IFRS 9)

Công cụ tài chính theo IFRS 9

Accounting & ReportingAdvancedUpdated 09.11.2026

IFRS 9 Financial Instruments (công cụ tài chính) là chuẩn mực quy định cách phân loại, đo lường, ghi nhận tổn thất và kế toán phòng ngừa rủi ro cho tài sản và nợ tài chính như khoản cho vay, trái phiếu, cổ phiếu, phái sinh. Ba trụ cột của chuẩn mực là classification and measurement (phân loại và đo lường), expected credit loss, ECL (tổn thất tín dụng kỳ vọng) và hedge accounting (kế toán phòng ngừa rủi ro). IFRS 9 có hiệu lực từ 2018, thay cho IAS 39.

Explanation

Phân loại tài sản tài chính dựa trên hai câu hỏi: business model (mô hình kinh doanh) dùng tài sản để làm gì, và dòng tiền theo hợp đồng có phải chỉ là gốc và lãi (SPPI test) hay không. Nếu giữ để thu dòng tiền và qua SPPI, tài sản đo theo amortized cost (giá trị phân bổ). Nếu vừa thu dòng tiền vừa bán và qua SPPI, đo theo FVOCI (giá trị hợp lý qua thu nhập toàn diện khác). Còn lại, bao gồm phái sinh và hầu hết cổ phiếu, đo theo FVTPL (giá trị hợp lý qua lãi lỗ); riêng cổ phiếu không nắm để kinh doanh có thể chọn không hủy ngang FVOCI.

Thay đổi lớn nhất so với IAS 39 là chuyển từ incurred loss (tổn thất đã phát sinh) sang expected credit loss. Doanh nghiệp ghi dự phòng ngay từ khi cho vay theo mô hình ba giai đoạn: stage 1 (rủi ro chưa tăng đáng kể) ghi ECL 12 tháng; stage 2 (rủi ro tín dụng tăng đáng kể) ghi ECL suốt đời; stage 3 (đã suy giảm tín dụng) ghi ECL suốt đời và tính lãi trên giá trị thuần. Phải thu thương mại có thể dùng cách tiếp cận đơn giản, ghi luôn ECL suốt đời.

ECL được ước tính từ probability of default, PD (xác suất vỡ nợ), loss given default, LGD (tỷ lệ tổn thất khi vỡ nợ) và exposure at default, EAD (dư nợ tại thời điểm vỡ nợ), có trọng số theo nhiều kịch bản kinh tế. Vì nhìn về phía trước, dự phòng tăng ngay khi triển vọng xấu đi, trước khi khách hàng thực sự trả chậm, giúp tránh tình trạng "quá ít, quá muộn" từng bị chỉ trích sau khủng hoảng 2008.

Hệ thống VAS chưa có chuẩn mực tương đương IFRS 9: doanh nghiệp Việt Nam ghi phần lớn công cụ tài chính theo giá gốc và trích dự phòng theo tỷ lệ quy định, còn ngân hàng phân loại nợ và trích dự phòng theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, dựa chủ yếu vào số ngày quá hạn. Khi chuyển sang IFRS, dự phòng của nhiều ngân hàng và doanh nghiệp có khoản phải thu lớn thường tăng lên.

Key Points

Phân loại theo mô hình kinh doanh và SPPI: amortized cost, FVOCI, FVTPL.
ECL nhìn về phía trước, ghi dự phòng ngay từ ngày đầu.
Stage 1: ECL 12 tháng; stage 2 và 3: ECL suốt đời.
ECL được ước tính từ PD, LGD và EAD theo nhiều kịch bản.
VAS chưa có chuẩn mực tương đương, ngân hàng trích dự phòng theo quy định của NHNN.

Formula

ECL = PD × LGD × EAD (chiết khấu về hiện tại, có trọng số theo kịch bản)

PD: Xác suất vỡ nợ: 12 tháng cho stage 1, suốt đời cho stage 2; stage 3 coi như 100%. Lấy từ mô hình xếp hạng tín dụng nội bộ.
LGD: Tỷ lệ tổn thất trên dư nợ khi vỡ nợ, sau khi tính tài sản bảo đảm và chi phí thu hồi.
EAD: Dư nợ dự kiến tại thời điểm vỡ nợ, gồm cả phần hạn mức chưa giải ngân có thể bị rút.

Trong thực tế ECL suốt đời là tổng ECL từng kỳ chiết khấu theo lãi suất thực tế; công thức trên là dạng rút gọn hay dùng trong ví dụ và đề thi.

Examples

Worked Example

Tính ECL cho danh mục ba khoản vay

Ngân hàng TMCP Phú Sơn (số liệu giả định) có ba khoản vay: A ở stage 1, EAD 10.000 triệu đồng, PD 12 tháng 2%, LGD 45%; B ở stage 2, EAD 5.000 triệu đồng, PD suốt đời 15%, LGD 40%; C ở stage 3, EAD 2.000 triệu đồng, LGD 60%.

ECL khoản A = 2% × 45% × 10.000 = 90 triệu đồng.
ECL khoản B = 15% × 40% × 5.000 = 300 triệu đồng.
ECL khoản C = 100% × 60% × 2.000 = 1.200 triệu đồng.
Tổng dự phòng = 90 + 300 + 1.200 = 1.590 triệu đồng.

Phú Sơn cần dự phòng 1.590 triệu đồng. Khoản B chưa quá hạn nhưng vì rủi ro tăng đáng kể nên phải ghi ECL suốt đời, dự phòng cao gấp hơn ba lần khoản A dù dư nợ chỉ bằng một nửa.

Real-World Scenario

Giám đốc tài chính phân loại danh mục đầu tư

Anh Duy, CFO một công ty sản xuất (giả định) chuẩn bị báo cáo IFRS, đang nắm trái phiếu chính phủ giữ đến đáo hạn, một danh mục trái phiếu doanh nghiệp vừa nhận lãi vừa bán khi cần thanh khoản, và cổ phiếu chiến lược của một nhà cung cấp.

Anh Duy xếp trái phiếu chính phủ vào amortized cost, danh mục trái phiếu doanh nghiệp vào FVOCI (đều qua SPPI), và chọn FVOCI không hủy ngang cho cổ phiếu chiến lược để biến động giá không làm lợi nhuận dao động. Anh lưu ý rằng với lựa chọn này, lãi lỗ khi bán cổ phiếu sẽ không bao giờ chuyển sang lãi lỗ trong kỳ.

Exam Practice

Câu hỏi kiểu ACCA SBR / FRM Part I

Một doanh nghiệp mua trái phiếu trả lãi cố định, mô hình kinh doanh là vừa thu lãi vừa bán khi cần thanh khoản. Hỏi cách đo lường và nơi ghi nhận biến động giá trị hợp lý.

Đo theo FVOCI: lãi theo lãi suất thực tế và ECL ghi vào lãi lỗ, biến động giá trị hợp lý ghi vào OCI và được chuyển sang lãi lỗ khi bán. Bẫy là chọn amortized cost (chỉ đúng khi mô hình chỉ nắm giữ để thu dòng tiền) hoặc FVTPL.

Common Mistakes

Common Mistake

Chờ khách hàng trả chậm mới tăng dự phòng

Một khoản vay 5.000 triệu đồng cho doanh nghiệp dệt may vẫn trả đúng hạn, nhưng ngành đang mất đơn hàng lớn và xếp hạng nội bộ của khách hàng giảm hai bậc. Cán bộ rủi ro giữ khoản vay ở stage 1 với PD 12 tháng 3%, LGD 40%, ghi ECL = 3% × 40% × 5.000 = 60 triệu đồng.

Rủi ro tín dụng đã tăng đáng kể nên khoản vay phải chuyển sang stage 2 với PD suốt đời, giả sử 15%: ECL = 15% × 40% × 5.000 = 300 triệu đồng. Dự phòng bị thiếu 240 triệu đồng. IFRS 9 yêu cầu dùng thông tin dự báo, không đợi tới khi quá hạn.

Giữ khoản vay ở stage 1 dù rủi ro tín dụng đã tăng đáng kể, chỉ vì khách hàng chưa trả chậm.
Phân loại theo ý định cho từng tài sản riêng lẻ thay vì theo mô hình kinh doanh của danh mục.
Nghĩ cổ phiếu có thể đo theo amortized cost, trong khi cổ phiếu không qua được SPPI test.
Quên rằng lãi lỗ tích lũy của cổ phiếu chọn FVOCI không được chuyển sang lãi lỗ khi bán.

Exam Tip

ACCA SBR hỏi phân loại tài sản tài chính và mô hình ba giai đoạn ECL; FRM Part I và II hỏi PD, LGD, EAD trong ước tính tổn thất; CFA Level I (Financial Statement Analysis) hỏi các nhóm đo lường và nơi ghi nhận biến động giá trị.

Related Concepts

All Terms