Options
Quyền chọn
Options (quyền chọn) là hợp đồng cho người mua quyền, nhưng không phải nghĩa vụ, được mua hoặc bán một tài sản cơ sở ở mức giá xác định trước, gọi là strike price (giá thực hiện), trong một thời hạn nhất định. Để có quyền này, người mua trả cho người bán một khoản premium (phí quyền chọn). Có hai loại cơ bản: call option (quyền chọn mua) và put option (quyền chọn bán).
Explanation
Điểm khác biệt cốt lõi của options so với forward hay futures là tính bất đối xứng. Người mua quyền chọn chỉ thực hiện quyền khi có lợi, nên khoản lỗ tối đa là phí đã trả. Người bán (writer) nhận phí ngay nhưng phải thực hiện nghĩa vụ khi người mua yêu cầu, nên có thể lỗ lớn. Vì vậy options giống hợp đồng bảo hiểm: người mua trả phí để chuyển rủi ro xấu sang người bán.
Phí quyền chọn gồm hai phần. Intrinsic value (giá trị nội tại) là số tiền thu được nếu thực hiện quyền ngay: với call là max(0, S - K), với put là max(0, K - S). Time value (giá trị thời gian) là phần còn lại, phản ánh khả năng giá còn biến động có lợi trước khi đáo hạn; phần này giảm dần về 0 khi gần đáo hạn. Theo quan hệ giữa giá tài sản và giá thực hiện, quyền chọn được gọi là in-the-money (có lời khi thực hiện), at-the-money (giá xấp xỉ bằng nhau) hoặc out-of-the-money (không có lời khi thực hiện).
Theo thời điểm được thực hiện, European option (quyền chọn kiểu châu Âu) chỉ thực hiện vào ngày đáo hạn, còn American option (quyền chọn kiểu Mỹ) thực hiện được bất kỳ lúc nào trước đáo hạn. Giá quyền chọn tăng khi tài sản biến động mạnh hơn (volatility cao) và khi thời gian còn lại dài hơn; các mô hình như Black-Scholes-Merton và binomial dùng để định giá.
Ở Việt Nam, sản phẩm gần với options nhất mà nhà đầu tư cá nhân giao dịch được là covered warrant (chứng quyền có bảo đảm) trên HOSE, thực chất là quyền chọn mua kiểu châu Âu do công ty chứng khoán phát hành. Doanh nghiệp có thể mua quyền chọn tỷ giá với một số ngân hàng thương mại theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
Key Points
- Người mua có quyền, người bán có nghĩa vụ; người mua trả phí cho người bán.
- Lỗ tối đa của người mua là phí; lãi của người bán tối đa là phí.
- Phí = intrinsic value + time value.
- European chỉ thực hiện khi đáo hạn, American thực hiện bất kỳ lúc nào.
- Volatility và thời gian còn lại càng lớn thì phí càng cao.
Formula
Call payoff = max(0, ST - K); Put payoff = max(0, K - ST); Premium = Intrinsic value + Time value
- ST
- Giá tài sản cơ sở tại ngày đáo hạn (hoặc giá hiện tại S khi tính intrinsic value).
- K
- Strike price, ghi trong hợp đồng quyền chọn.
- Premium
- Giá quyền chọn trên thị trường hoặc do bên bán chào.
Lợi nhuận của người mua = payoff - premium; của người bán là số đối.
Examples
Worked Example
Tách intrinsic value và time value
Cổ phiếu Công ty CP Cơ điện Hưng Thịnh (giả định) đang giá 45.000 đồng. Quyền chọn mua giá thực hiện 40.000 đồng có phí 6.500 đồng; quyền chọn bán cùng giá thực hiện có phí 1.200 đồng (số liệu giả định).
- Intrinsic value của call = max(0, 45.000 - 40.000) = 5.000 đồng, call đang in-the-money.
- Time value của call = 6.500 - 5.000 = 1.500 đồng.
- Intrinsic value của put = max(0, 40.000 - 45.000) = 0, put đang out-of-the-money.
- Time value của put = 1.200 - 0 = 1.200 đồng.
Toàn bộ phí của put là time value: người mua trả 1.200 đồng cho khả năng cổ phiếu giảm xuống dưới 40.000 đồng trước đáo hạn. Nếu giá đứng yên, time value của cả hai quyền chọn sẽ mất dần về 0.
Real-World Scenario
Doanh nghiệp chọn quyền chọn vì không chắc có giao dịch
Công ty xây dựng của ông Hoàng (giả định) đang dự thầu một dự án ở nước ngoài, nếu trúng thầu sẽ phải mua thiết bị 2 triệu USD sau 4 tháng. Khả năng trúng thầu khoảng 50%.
Nếu ký hợp đồng kỳ hạn mua USD mà trượt thầu, công ty vẫn phải mua 2 triệu USD và chịu lỗ nếu tỷ giá giảm. Ông chọn mua quyền chọn mua USD: trúng thầu thì đã có trần tỷ giá, trượt thầu thì chỉ mất phí. Options đặc biệt hợp với khoản tiếp xúc chưa chắc chắn.
Common Mistakes
Common Mistake
Bán quyền chọn vì nghĩ thu phí là an toàn
Một nhà đầu tư bán quyền chọn mua giá thực hiện 50.000 đồng trên 10.000 cổ phiếu mà không sở hữu cổ phiếu, thu phí 2.000 đồng/cổ phiếu, tức 20 triệu đồng. Sau tin tốt, cổ phiếu lên 70.000 đồng.
Người bán phải trả (70.000 - 50.000) × 10.000 = 200 triệu đồng, lỗ ròng 200 - 20 = 180 triệu đồng, gấp 9 lần số phí thu được. Bán quyền chọn không phòng ngừa (naked) có lãi tối đa giới hạn nhưng lỗ về lý thuyết không giới hạn.
- Nhầm người mua quyền chọn có nghĩa vụ phải thực hiện.
- Tính lợi nhuận bằng payoff mà quên trừ phí đã trả.
- Cho rằng quyền chọn out-of-the-money có giá bằng 0 trước ngày đáo hạn.
- Bán quyền chọn mà không lường hết khoản lỗ có thể không giới hạn.
Exam Tip
CFA Level I (Derivatives) hỏi payoff, profit, moneyness và các yếu tố ảnh hưởng giá quyền chọn; FRM Part I hỏi thêm về giới hạn giá (upper and lower bounds) và chiến lược kết hợp.